Stęrsti villti, sjįlfbęri laxastofn į Ķslandi

Stęrsti villti, sjįlfbęri laxastofn į Ķslandi

Virkjanahugmyndir ķ Nešri-Žjórsį valda gjörbyltingu į lķfrķki og umhverfi įrinnar.

Vistkerfiš skašast varanlega, einkum bśsvęši fiska. Breyting į sśrefnismagni og dreifingu nęringarefna raskar frumframleišslunni, lķfsskilyrši skordżra versna; bitmż žrķfst ekki ķ lónum. Rennslistruflanir verša umtalsveršar, allt aš 97% breytingar į vatnsrennsli einmitt žar sem lķfrķki įrinnar er mjög rķkulegt og um 90% af fiskgengum bśsvęšum eru ofan Urrišafoss. Seišin alast upp ķ įnni ķ nokkur įr og verulega skert rennsli og rennslismunstur munu stórskaša framleišslumöguleika, flśšir breytast ķ lón og farvegir žorna, allt til skaša fyrir fiskana ķ įnni.

Nįttśruleg seišaframleišsla mun žvķ minnka verulega og leiša til hnignunar Žjórsįrlaxins og hętt er viš aš sjóbirtingsstofn įrinnar deyi śt į nokkrum įrum.

Śttektin sem Veišimįlastofnun gerši į lķfrķki Žjórsįr įriš 2001 og sem Landsvirkjun byggir į var unnin į nokkrum vikum og er vęgast sagt ekki traustur grunnur til aš meta nįttśruspjöll og tekur ķ engu til verkfręšižįtta sem liggja til grundvallar virkjununum og lausnum sem svonefndar mótvęgisašgeršir eiga aš byggjast į.

Landsvirkjun metur seišaskaša sem hlżst af framkvęmdunum ašeins 3 - 4% og vitnar til žeirrar reynslu sem fengist hafi ķ įnum Columbia og Snake į vesturströnd Bandarķkjanna. Bandarķskir sérfręšingar sem ķ įrarašir hafa stundaš rannsóknir į įhrifum virkjana į seiši og göngufiska ķ framangreindum įm hafa komist aš allt annarri nišurstöšu og segja heildarafföll 81- 89% sbr. nżlegan fyrirlestur lķffręšingsins dr. Margaret Filardo į vegum Hįskóla Ķslands, Stofnunar Sęmundar fróša og NASF ķ byrjun nóvember sl.

Lax- og sjóbirtingsseiši žola illa hnjask, lķfsžol žeirra minnkar viš įreiti og įföll. Žetta į sérstaklega viš um gönguseiši en hreistur į žeim er sérlega laust, rétt eins og hjį nżrunnum laxi.

Rannsóknir sżna aš afföll seiša ķ stķflušum įm eru mikil og višvarandi žar til stķflurnar eru fjarlęgšar. Margvķsleg tęknižróun hjį verkfręšingum vķša um heim hefur ekki megnaš aš bęta įstandiš nema óverulega. Nišurgönguseiši lemstrast ķ seišaveitum og bķša varanlegt tjón af ? sem dregur žau til dauša įšur en žau nį til sjįvar. Ķ sjónum bķša nįttśrulegar hęttur seišanna og afföll eru mikil.

Eftir aš hafa hlustaš į žessa bandarķsku sérfręšinga tel ég ekki leika nokkurn vafa į žvķ aš sjóbirtingsstofninn ķ Žjórsį muni hverfa meš öllu į um žaš bil fimm įrum. Aršsemi af laxveišum, žrįtt fyrir fyrirętlanir um kaup į netaréttindum, mun skeršast um 80? 90% į fįum įrum eftir virkjun. Vistkerfi fiskstofna įrinnar skreppur einfaldlega saman og veršur ekki nema svipur hjį sjón.

Verši virkjunarhugmyndir ķ Žjórsį ekki slegnar af strax ber aš lįta fara fram ķtarlega śttekt į öllum helstu umhverfisžįttum į virkjunarsvęšinu ? gerša af óhįšum sérfręšingum.  Til žessa dags hefur Landsvirkjun ekki lagt fram raunhęfar įętlanir um gönguleišir laxfiska um eša framhjį stķflumannvirkjunum en telur sig vera aš vinna aš tilraunum žar aš lśtandi. Allar tillögur Landsvirkjunar skulu metnar af óhįšum žar til bęrum sérfręšingum meš reynslu af fiskvegagerš ķ kringum virkjanir.

Ķ félagslegu tilliti hefur koma Landsvirkjunar aš virkjunarįformum ķ Nešri-Žjórsį veriš forkastanleg. Uppbygging ķ landbśnaši į fyrirhugušu athafnasvęši ķ Įrnes- og Rangįrvallasżslu hefur veriš ķ bišstöšu vegna žessara įforma.  Allur mįlatilbśnašur og žar meš talinn óešlilegur žrżstingur hefur vakiš ślfśš og sundrungu mešal ķbśa byggšarlaganna og fyrirtękiš reynir aš fį į sitt band valda landeigendur meš žvķ aš bera į žį fé og styrkja įkvešin samfélagsverkefni.

Įhrif žessa sérstaka undirbśningsferils į byggš og samfélög viš Žjórsį eru umtalsverš og munu verša skašleg fyrir žróun landbśnašar og feršažjónustu.  Um 500 einstaklingar eiga stjórnarskrįrvarinn lögbżlisrétt viš Žjórsį. Landsvirkjun og Veišimįlastofnun hafa snišgengiš Veišifélag Žjórsįr. Hvorki Landsvirkjun né rķkisvaldiš sjįlft hefur haft fyrir žvķ aš ręša viš Veišifélag Žjórsįr sem ber samkvęmt lögum aš gęta hagsmuna félaga sinna sem eru veiširéttareigendur viš įna. Hagsmunirnir felast ekki sķst ķ žvķ aš lķfrķkiš blómstri og fiskstofnar dafni.

Nįi įętlanir Landsvirkjunar fram aš ganga munu jaršir į įhrifasvęši fyrirhugašra virkjana halda įfram aš falla ķ verši. Grunnvatnsstaša į bökkum Žjórsįr myndi gjörbreytast, vatnsžurrš nešan stķflugarša yrši vandamįl, svo og heilsuspillandi fok śr efnishaugum og žurrum įrfarvegi svo nokkuš sé nefnt.

Įhętta af völdum hamfaraflóša og jaršskjįlfta er stórlega vanmetin en eftir hugsanlegar virkjanir vęru 56% rafstöšva Landsvirkjunar sem nżttu vatnsafl śr Žjórsį į virku jaršskjįlfta- og/eša gossvęši.  Sprungusvęšin eru flókin og hęttuleg og geta haft mikil įhrif į yfirboršsvatniš. Žaš viršist hafa fariš framhjį flestum aš fyrirhuguš lón eru beint ofan į virkasta jaršskjįlftasvęši landsins. Upptakasprungur sumra stóru skjįlftanna įrin 1896 og 2000 liggja beinlķnis ķ gegnum lónstęšin og mannvirkin sem žeim munu fylgja. Žaš eykur enn į įhęttuna aš vatnsžrżstingur undir lónunum gęti hleypt jaršskjįlftum af staš žó aš sjįlf orsök skjįlftanna sé aš sjįlfsögšu ķ landrekinu į svęšinu. Įstęšulaust er aš rįšast ķ framkvęmdir sem gętu beinlķnis framkallaš nįttśruhamfarir meš ófyrirsjįanlegum afleišingum og tilheyrandi skašabótaskyldu.  Öll žessi atriši eru enn lķtt rannsökuš.

Fólkiš ķ byggšarlögunum mešfram Žjórsį lifir į fjölbreyttum landbśnaši og feršažjónustu en forsenda žessara atvinnugreina er óspillt nįttśra. Virkjanir ķ nešri hluta Žjórsįr myndu kollvarpa framtķšarįformum ķbśanna og gera markašsstarfsemi viš veišar į laxi og silungi aš engu į fįum įrum.

Athuga ber hver sé žįttur Skipulagsstofnunar sem hefur aš óathugušu mįli hleypt žessum višsjįrveršu virkjunarhugmyndum eins langt sem raun ber vitni. Fį allir leyfi fyrir öllu į Ķslandi bara meš žvķ aš segjast ętla aš koma meš višeigandi mótvęgisašgeršir? Mótvęgisašgeršir eru reyndar ekki annaš en tilraun til aš lįgmarka fyrirsjįanlegt tjón.

Allt žetta kostar landeigendur og hagsmunaašila stórfé, sem žeir verša aš finna sjįlfir į mešan Landsvirkjun notar almannafé, aš žvķ er viršist hömlulaust, ķ žetta umdeilda verkefni.

Svo viršist sem Landsvirkjun haldi aš henni leyfist aš žverbrjóta lög og reglugeršir. Treysti a.m.k. į aš fį undanžįgur frį lax- og silungsveišilögum ? afslįtt ekki bara af lķfrķkinu heldur žurfi hśn ekki aš hlżta įkvęšum um mešferš og nżtingu vatnsfalla, vatnalaga, laga um stjórn vatnamįla, nįttśruverndarlaga, alžjóšasamninga um lķffręšilega fjölbreytni og Bernarsamningsins.

Orri Vigfśsson

Nįnar mį fręšast um virkjunarhugmyndir ķ Žjórsį į Nįttśrukortinu og hér eru tenglar į umfjöllun um hvert svęši fyrir sig:

Urrišafossvirkjun  ?  Holtavirkjun  ?  Hvammsvirkjun


Svęši

  • Facebook
  • Vimeo
  • Soundcloud
  • RSS