Eina ˇhß­a umhverfismati­

Eina ˇhß­a umhverfismati­
Jˇhannes Sveinsson Kjarval mßla­i Gßlgahraun

Eina ˇhß­a umhverfismati­

Dagur ═slenskrar nßtt˙ru er kenndur vi­ Ëmar Ragnarsson. Hann bar­ist ßsamt m÷rgum ßrum saman vi­ a­ kynna fˇlki vÝ­ßtturnar ß Vestur÷rŠfum ■egar s÷kkva ßtti landi fyrir Kßrahnj˙kavirkjun. Ůa­ er ekki ˇlÝklegt a­ or­i­ Kringilsßrrani hafi fyrst or­i­ landsfrŠgt, gegnum hans starf. Sumir t÷ldu a­ hann hafi gengi­ af g÷flunum, ekki sÝst ■eir sem tr˙­u stjˇrnmßlam÷nnum sem s÷g­u a­ ■a­ vŠri ekkert ■arna uppfrß - ekkert nema ur­ og grjˇt. A­ barßtta Ëmars og Gu­mundar Pßls og ┴stu og Ëskar vŠru einhverskonar bilun sem skapa­ist af ofsafengnum tilfinningum andspŠnis landi sem skyldi s÷kkva.

En ■eim til varnar ■ß haf­i fˇlk fari­ um ■etta svŠ­i ■egar ekkert var Ý h˙fi. ═ bˇk sinni ┴ hreindřraslˇ­um lřsir Helgi Valtřsson dv÷l sinni ß svŠ­inu svona:

?ÍrŠfin eru fa­mvÝ­ og fjallablß. Kyrr­ ■eirra gerir ■ig hljˇ­an og hlustandi. Ůar skilur­u Heimdall til fullnustu. Hugfanginn hlustar­u ß andardrßtt ■innar eigin sßlar, sem ■˙ haf­ir gleymt ßrum saman. HÚr skynjar­u fyrst ˇmŠlis-vÝ­ßttu anda ■Ýns, og ■˙ stendur kyrr og undrandi Ý dj˙pri ■÷gn og ˇumrŠ­ilegri lotningu fyrir gu­dˇmi sßlar ■innar. ? FjarlŠg­in, fjallablßminn, j÷kulbungan mikla, reginni­ur kyrr­arinnar, ? Allt ■etta speglast og endurˇmar undir hvolf■÷kum sßlar ■innar, sem spanna himin og j÷r­, allt sjˇnarsvi­ anda ■Ýns. Og sjßlfur rennur ■˙ sem s÷ngkl÷kkur, ˇmandi strengur inn Ý ■agnar■rungna geimvÝdd Gu­s og ver­ur eitt me­ henni. ? ? ??

Helgi Valtřsson var fŠddur 1877áog textinn lřsir upplifun hans af dv÷l ß Kringilsßrrana. Vi­ getum kalla­ ■etta eina ˇhß­a umhverfismati­ ß svŠ­inu, ■arna var manneskjan andspŠnis vÝ­ßttunni og svona brßst h˙n vi­. Engir hagsmunir, ekkert yfirvofandi. Ůetta er au­vita­ ansi hla­inn texti, Úg hef ekki alltaf haft smekk fyrir svona miklu or­fl˙ri, en mÚr finnst hann samt komast ansi nßlŠgt ■eim hughrifum sem fˇru um mann ß g÷ngu um ■etta svŠ­i. Tilfinningin er sterkari en nokkur listama­ur getur mi­la­. Og me­ hli­sjˇn af texta Helga, er ekkert ˇe­lilegt ■ˇtt menn breg­ist vi­ - ■egar rˇtin a­ ■essum tilfinningum, svŠ­i­ sjßlft er ey­ilagt.

Eina ˇhß­a umhverfismati­ sem hefur fari­ fram Ý Gßlgahrauni var gert af Jˇhannesi Sveinssyni Kjarval. Hann fŠddist ßri­ 1885 en ■ß voru oft erfi­ir tÝmar ß ═slandi, kuldar og jafnvel hungur. Samt sem ß­ur gat hann horfst Ý augu vi­ har­neskjuna, hraunin, dulm÷gnin og formin og skapa­ ˙r ■eim ˇdau­leg listaverk. Hann kenndi m÷rgum okkar a­ sjß heiminn me­ nřjum augum og ■a­ břr l÷ngun Ý m÷rgum, hvort sem vi­ eigum Kjarvalsverk e­a ekki - til a­ dvelja ■ar sem hann dvaldi og upplifa s÷mu hughrif og frummyndin gaf Kjarval. Ůa­ er meira a­ segja b˙i­ a­ halda heila listsřnignu - um Kjarval og Gßlgahraun. Aftur erum vi­ komin Ý hßstigi­, frummyndin fyrir einn af okkar ßstsŠlustu mßlurum. Af hverju ■arf Vegager­in a­ klessa vegi upp Ý frummyndina? Af hverju vildi Gar­abŠr mylja hana undir hverfi?áHvernig er menningarßstandi­ ß tÝmum, ■egar Kjarvalsfrummyndir eru skornar burt ˙r samhengi sÝnu og skildar eftir eins og vi­rini ß umfer­areyju? Ůegar menn velja hvort tveggja - a­ sˇa meiri peningum OG spilla nßtt˙runni? ┴ ma­ur a­ flytja ˙r landi? ┴ ma­ur a­ gefast upp, fara a­ skemma sjßlfur til a­ halda s÷nsum? Hva­a taktÝk er best a­ beita? Hvernig ß a­ berjast? ┴ a­ berjast? Er fÚlags■roski okkar kannski svo lÝtill a­ barßtta gerir hlutina bara verri, stappar stßlinu Ý ?andstŠ­ingana?.

Mßli­ er fyrir dˇmstˇlum, ■a­ eru einhverjar lÝkur ß ■vÝ a­ vegurinn ver­i dŠmdur ˇl÷glegur. Vi­ hraunja­arinn stˇ­ grafa um helgina og moka­i ß einum vi­kvŠmasta blettinum Ý hrauninu. Ůa­ var erfitt a­ sjß r÷kin fyrir ■vÝ a­ h˙n vŠri sta­sett nßkvŠmlega ■arna. Ef markmi­i­ vŠri a­ hefja vegalagninguna virtist nŠrtŠkara a­ byrja 500 metrum fjŠr, alveg vi­ ┴lftanesveginn. E­a tvo kÝlˇmetra Ý hina ßttina. Af hverju a­ byrja ß vi­kvŠmasta sta­num?

Vi­ b˙um Ý landi ■ar sem rÝkir klÝkuskapur og allskyns fur­uleg landamŠri og persˇnulegur metna­ur og smßkˇngaveldi, sveitarstjˇrnir, kj÷rdŠmi - allt ■etta skilar sÚr Ý řmsum fur­um. ╔g var a­ vona a­ Hanna Birna tŠki af skari­ og vernda­i hrauni­ Ý sumar, ■a­ var von bygg­ ß gamla tengslasamfÚlaginu. Tengdafa­ir hennar ┴rni Bj÷rnsson lŠknir bar­ist gegn ■vÝ a­ Gßlgahrauni yr­i fˇrna­ fyrir vegalagningu. Hann skrifa­i ■etta:

?Ůetta er fallegt hraun me­ mj˙kum mosa, grŠnum hraunbollum og kostulegum klettamyndum og ■a­ prř­a flestar jurtir, sem vaxa Ý hraunum. ŮŠr hafa fengi­ a­ grˇa ■arna Ý fri­i fyrir afskiptum manna og ßgangi b˙fjßr.

Sß sem vill vera einn me­ sjßlfum sÚr, e­a ÷­rum, fŠr ■arna meiri fri­ en noti­ ver­ur vÝ­ast Ý nßnd vi­ ■Úttbřli. Ůarna er lÝka berjaland, enda eru b÷rnin Ý nßgrenninu berjablß ß haustin.

VŠri Úg nßtt˙rufrŠ­ikennari Ý grunn- e­a framhaldsskˇla, mundi Úg fara me­ nemendur mÝna Ý g÷ngufer­ um hrauni­ ß gˇ­vi­risdegi til a­ opna augu ■eirra fyrir listasmÝ­um nßtt˙runnar, smßum sem stˇrum og ■eirri sta­reynd, a­ vi­ b˙um Ý eldfjallalandi, ■ar sem ?hin rßmu regindj˙p? geta, hvenŠr sem er, teki­ uppß ■vÝ a­ rŠskja sig uppum einhverja hinna m÷rgu eldst÷­va Ý nßgrenninu.

(...) Vi­ sem b˙um Ý Bessasta­ahreppi vitum a­ bŠta ■arf ┴lftanesveginn, en er nau­synlegt a­ fremja nßtt˙ruspj÷ll til ■ess? ╔g veit ekki til a­ kvarta­ hafi veri­ undan sta­setningu vegarins, heldur ■vÝ a­ hann er mjˇr og illa hanna­ur. Ůessu vir­ist mega breyta ßn ■ess a­ flytja hann.?

 

Af hverju sjß menn fŠddir 1877, 1885 og 1923 ver­mŠti sem yngri kynslˇ­ir sjß ekki? ┴tti bŠttur efnahagur ekki a­ fylgja aukinn ■roski og vir­ing. E­a třndist eitthva­ ß lei­inni?

Andri SnŠr Magnason


SvŠ­i

  • Facebook
  • Vimeo
  • Soundcloud
  • RSS