Lýðræðið meira en útdeiling valds
Skrifað af Viðari Þorsteinssyni 16. maí 2007
Lýðræðið meira en útdeiling valds
Ólafur Páll Jónsson er heimspekingur sem hefur á undanförnum árum ritað og rætt af miklu kappi um náttúruverndar- og umhverfismál. Í síðustu viku leit dagsins ljós hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi safn ritgerða Ólafs, en það ber titillinn Náttúra, vald og verðmæti. Af þessu tilefni bað Framtíðarlandið Ólaf Pál að segja stuttlega frá innihaldi bókarinnar og kveikjunni að henni.
Ólafur Páll kom heim til Íslands úr framhaldsnámi í heimspeki árið 2001 og hafði þá ekkert kynnt sér umhverfisheimspeki sérstaklega. Yfirstandandi aðgerðir í virkjunarmálum hreyfðu hins vegar við honum: „Það sem var að gerast var einhvern veginn of yfirgengilegt. Mér fannst það standa upp á mig að gera eitthvað og fannst mín menntun geta lagt eitthvað til umræðunnar. Elsta greinin í bókinni er frá 2003 og heitir „Lýðræði og virkjanir“ en mér fannst lýðræðið vera viðfangsefni sem ég hefði eitthvað um að segja í þessu samhengi.“
Ólafur segir það hafa verið áberandi að þrátt fyrir hvassar sendingar á milli stjórnvalda og umhverfisverndarsinna um ólýðræðisleg vinnubrögð, hafi sjaldnast verið ljóst við hvað var átt. „Hvernig gátu þessar ásakanir átt við rök að styðjast? Hvers vegna skyldum við segja að aðgerðir stjórnvalda hafi verið ólýðræðislegar frekar en bara heimskulegar? Eða einkennst af skammsýni? Mig langaði að rannsaka hvað væri raunverulega hæft í talinu um lýðræði í þessu samhengi.“
Stjórnvöld brugðust lýðræðinu
Niðurstaða Ólafs var mjög afgerandi: „Ég komst án nokkurs vafa að þeirri niðurstöðu að stjórnvöld hefðu hegðað sér mjög ólýðræðislega og brugðist lýðræðinu mjög alvarlega. Ýmis grunnskilyrði voru ekki uppfyllt í aðdraganda Kárahnjúkavirkjunar. Til að mynda voru vísindalegar forsendur ekki virtar og umhverfismat ófullnægjandi. Umræðan var heldur ekki opin, sem sést best á því að vísindamönnum var skipulega haldið utan hennar, sem er vont því þeir hafa þekkinguna sem þarf að vera fyrir hendi í svona umræðu. Enn fremur var aldrei rætt um það hvernig meta ætti náttúruna og verðgildi hennar.“
Ólafur leggur mikla áherslu á að ástæðan fyrir því að hann telur umræðuna ólýðræðislega hafi ekki verið sú að rangir aðilar hafi tekið ákvörðunina heldur að umræðan sem er forsenda lýðræðislegrar ákvörðunar fór ekki fram. „Stjórnvöld héldu því fram að það væri ólýðræðislegt að gagnrýna framferði þeirra vegna þess að það væri búið að taka ákvörðunina á réttum vettvangi, á lýðræðislega kjörnu Alþingi o.s.frv. Þarna er undirliggjandi sú hugmynd um lýðræði að það snúist aðeins um að útdeila valdi á fjögurra ára fresti í kosningum, en ekki að það eigi almennt að ríkja opin lýðræðisleg viðmið.“
Lýðræði snýst um sameiginlega ákvörðun
Að mati Ólafs skortir í grundvallaratriðum að fólk taki alvarlega hugmyndina um að lýðræði snúist um að taka sameiginlega ákvörðun. „Þetta þýðir ekki að allir eigi að vera sammála um niðurstöðuna, heldur gerir það fyrst og fremst kröfur til umræðuvettvangsins. Sá skilningur sem ég hef á lýðræðinu gerir minna úr kosningum og meira úr því sem gerist á milli þeirra. Lýðræðið er að mínu mati samvinnuform í samfélaginu og snýst um almenna meðferð valds en ekki bara útdeilingu þess. Lýðræðið er lítils virði nema það nái að gegnsýra allt samfélagið.“
Greinarnar í bók Ólafs eru að hans sögn af ólíku tagi. „Þetta eru allt frá því að vera styttri og aðgengilegri greinar sem eiga rætur að rekja til blaðagreina sem ég hef skrifað, og síðan lengri greinar sem eru frekar skrifaðar fyrir aðra fræðimenn. Þessar ólíku tegundir greina eiga að styðja hver við aðra, því það sem ég er að fjalla um í lengri greinunum lýsir sér líka í styttri greinunum.“
Ólafur segir allar greinarnar fjalla á einhvern hátt um verðmæti. „Þær fjalla allar um náttúruna sem verðmæti og um manneskjuna sem verðmæti. Undirliggjandi þema er að við eigum að reyna að umgangast hvort tveggja af mikilli virðingu. Til þess að svo megi vera þurfum við e.t.v. að reyna að átta okkur betur á því hvað náttúra er og hvað er boðlegt stjórnskipulag fyrir manneskjur. Þess vegna er spurningin um verðmæti mikilvæg.“
Að meta náttúruna til fjár
Einn kaflinn í bókinni nefnist „Verðmæti og mælikvarðar“ en þar fjallar Ólafur Páll um umhverfiskostnað og möguleika þess að setja verðmiða á náttúruna. „Í þeim kafla vitna ég talsvert í fræga grein sem birtist í Nature árið 1997 og fjallaði um það hvernig meta má til fjár þá þjónustu sem vistkerfi heimsins veita manninum. Niðurstaðan var að sú þjónusta sem vistkerfin veita manninum sé heldur meiri en öll heimsframleiðslan. Þetta er flötur á umræðunni sem þarf að taka mjög alvarlega, því samkvæmt þessu er ekki lengur hægt að líta á umhverfisspjöll sem fórnarkostnað án þess að meta þann kostnað til fjár. Ég held að ég hafi verið fyrstur manna til að draga þetta fram í umræðuna hér á landi, sem er á vissan hátt fáránlegt því ég er heimspekingur, en ekki hagfræðingur!“
Komandi kynslóðir taki þátt í lýðræðinu
Spurningin um komandi kynslóðir er Ólafi Páli sérstaklega hugleikin og hann hefur velt því fyrir sér hvort hægt sé að veita þeim aðild að lýðræðislegri ákvarðanatöku. „Hugmyndin um lýðræði sem nú er ríkjandi tekur fyrst og fermst tillit til ‘sýnilegra’ hagsmuna og snýst um útdeilingu valds. Í þessari nálgun eru komandi kynslóðir algjörlega útilokaðar þótt þær séu sannarlega hagsmunaaðilar í mörgum veigamiklum málum. Þá vaknar spurningin: Hvernig eigum við að taka þær inn í reikninginn? Ekki getum við gert skoðanakönnun meðal komandi kynslóða eða látið þær greiða atkvæði.“
Ólafur skýtur því reyndar að brosandi að gaman hafi verið að fylgjast með í álverskosningum Hafnarfirðinga þegar skólakrakkar tóku að mótmæla því að þau hefðu ekki atkvæðisrétt á meðan gamla fólkið, sem ekki þurfti að búa við álverið til jafn langs tíma, hafði það. „En í einhverjum skilningi hlýtur tillit til komandi kynslóða að fela í sér að við göngum ekki á höfuðstólinn. Þetta gerir kröfu til þess að sjálfbærni sé ófrávíkjanlegt viðmið, enda liggja ákveðnar lýðræðislegar kröfur því til grundvallar. Lýðræðið fjallar um það hvernig við tökum sameiginlegar ákvarðanir, og við verðum að gera ráð fyrir komandi kynslóðum þegar ákvarðanir varða þær og hagsmuni þeirra.“
Að mati Ólafs Páls gefur þetta kröfunni um sjálfbærni nýja vikt. „Margir horfa á sjálfbæra þróun sem viðmið sem við skulum taka til hliðsjónar þegar við höfum efni á því, enda sé það einhvers konar lúxus. Fáir myndu halda því fram að það snerti grundvallaratriði á borð við lýðræðið. En ég er á öðru máli! Fjárlög eru t.d. ekki afgreidd með halla ár eftir ár án þess að einhver bendi á hversu ósiðlegt það er – það er eitthvað ólýðræðislegt við að ætla að láta komandi kynslóðir súpa þannig seyðið af ákvörðunum okkar. Sama á auðvitað við um umhverfismálin; það á ekki að ganga á möguleika náttúrunnar til að endurnýja sig.“
Innblástur og sköpun
Síðustu kaflar bókar Ólafs Páls fela í sér talsvert persónulegri nálgun á viðfangsefnið. „Mér finnst náttúran vera mikilvægur vettvangur lifandi lífs. Við sækjum svo mikið í náttúruna, t.d. í sambandi við listsköpun eða bara almennan innblástur. Þessi vettvangur sköpunar felur í sér lífsgæði og þessi lífsgæði eigum við ekki að eyðileggja. Komandi kynslóðir eiga ekki bara að geta uppfyllt grunnþarfir sínar, heldur eiga þær að hafa aðgang að sömu lífsgæðum og við.“
Ólafur Páll taldi það mikilvægt við samningu bókarinnar að halda til haga hinni persónulegu vídd. „Hugrenningarnar í bókinni eru sprottnar af nánum og persónulegum kynnum mínum af náttúrunni. Lokakaflinn undirstrikar það, en hann er tilraun til að svara spurningunni: Hvers konar verðmæti er náttúran?“
Tenglar:
Bókaumsögn eftir Ólaf Pál um Draumalandið eftir Andra Snæ Magnason
Náttúra, vald og verðmæti á vef Bóksölu stúdenta
Lýðræðið meira en útdeiling valds
Ólafur Páll Jónsson er heimspekingur sem hefur á undanförnum árum ritað og rætt af miklu kappi um náttúruverndar- og umhverfismál. Í síðustu viku leit dagsins ljós hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi safn ritgerða Ólafs, en það ber titillinn Náttúra, vald og verðmæti. Af þessu tilefni bað Framtíðarlandið Ólaf Pál að segja stuttlega frá innihaldi bókarinnar og kveikjunni að henni.Ólafur Páll kom heim til Íslands úr framhaldsnámi í heimspeki árið 2001 og hafði þá ekkert kynnt sér umhverfisheimspeki sérstaklega. Yfirstandandi aðgerðir í virkjunarmálum hreyfðu hins vegar við honum: „Það sem var að gerast var einhvern veginn of yfirgengilegt. Mér fannst það standa upp á mig að gera eitthvað og fannst mín menntun geta lagt eitthvað til umræðunnar. Elsta greinin í bókinni er frá 2003 og heitir „Lýðræði og virkjanir“ en mér fannst lýðræðið vera viðfangsefni sem ég hefði eitthvað um að segja í þessu samhengi.“
Ólafur segir það hafa verið áberandi að þrátt fyrir hvassar sendingar á milli stjórnvalda og umhverfisverndarsinna um ólýðræðisleg vinnubrögð, hafi sjaldnast verið ljóst við hvað var átt. „Hvernig gátu þessar ásakanir átt við rök að styðjast? Hvers vegna skyldum við segja að aðgerðir stjórnvalda hafi verið ólýðræðislegar frekar en bara heimskulegar? Eða einkennst af skammsýni? Mig langaði að rannsaka hvað væri raunverulega hæft í talinu um lýðræði í þessu samhengi.“
Stjórnvöld brugðust lýðræðinu
Niðurstaða Ólafs var mjög afgerandi: „Ég komst án nokkurs vafa að þeirri niðurstöðu að stjórnvöld hefðu hegðað sér mjög ólýðræðislega og brugðist lýðræðinu mjög alvarlega. Ýmis grunnskilyrði voru ekki uppfyllt í aðdraganda Kárahnjúkavirkjunar. Til að mynda voru vísindalegar forsendur ekki virtar og umhverfismat ófullnægjandi. Umræðan var heldur ekki opin, sem sést best á því að vísindamönnum var skipulega haldið utan hennar, sem er vont því þeir hafa þekkinguna sem þarf að vera fyrir hendi í svona umræðu. Enn fremur var aldrei rætt um það hvernig meta ætti náttúruna og verðgildi hennar.“
Ólafur leggur mikla áherslu á að ástæðan fyrir því að hann telur umræðuna ólýðræðislega hafi ekki verið sú að rangir aðilar hafi tekið ákvörðunina heldur að umræðan sem er forsenda lýðræðislegrar ákvörðunar fór ekki fram. „Stjórnvöld héldu því fram að það væri ólýðræðislegt að gagnrýna framferði þeirra vegna þess að það væri búið að taka ákvörðunina á réttum vettvangi, á lýðræðislega kjörnu Alþingi o.s.frv. Þarna er undirliggjandi sú hugmynd um lýðræði að það snúist aðeins um að útdeila valdi á fjögurra ára fresti í kosningum, en ekki að það eigi almennt að ríkja opin lýðræðisleg viðmið.“
Lýðræði snýst um sameiginlega ákvörðun
Að mati Ólafs skortir í grundvallaratriðum að fólk taki alvarlega hugmyndina um að lýðræði snúist um að taka sameiginlega ákvörðun. „Þetta þýðir ekki að allir eigi að vera sammála um niðurstöðuna, heldur gerir það fyrst og fremst kröfur til umræðuvettvangsins. Sá skilningur sem ég hef á lýðræðinu gerir minna úr kosningum og meira úr því sem gerist á milli þeirra. Lýðræðið er að mínu mati samvinnuform í samfélaginu og snýst um almenna meðferð valds en ekki bara útdeilingu þess. Lýðræðið er lítils virði nema það nái að gegnsýra allt samfélagið.“
Greinarnar í bók Ólafs eru að hans sögn af ólíku tagi. „Þetta eru allt frá því að vera styttri og aðgengilegri greinar sem eiga rætur að rekja til blaðagreina sem ég hef skrifað, og síðan lengri greinar sem eru frekar skrifaðar fyrir aðra fræðimenn. Þessar ólíku tegundir greina eiga að styðja hver við aðra, því það sem ég er að fjalla um í lengri greinunum lýsir sér líka í styttri greinunum.“
Ólafur segir allar greinarnar fjalla á einhvern hátt um verðmæti. „Þær fjalla allar um náttúruna sem verðmæti og um manneskjuna sem verðmæti. Undirliggjandi þema er að við eigum að reyna að umgangast hvort tveggja af mikilli virðingu. Til þess að svo megi vera þurfum við e.t.v. að reyna að átta okkur betur á því hvað náttúra er og hvað er boðlegt stjórnskipulag fyrir manneskjur. Þess vegna er spurningin um verðmæti mikilvæg.“
Að meta náttúruna til fjár
Einn kaflinn í bókinni nefnist „Verðmæti og mælikvarðar“ en þar fjallar Ólafur Páll um umhverfiskostnað og möguleika þess að setja verðmiða á náttúruna. „Í þeim kafla vitna ég talsvert í fræga grein sem birtist í Nature árið 1997 og fjallaði um það hvernig meta má til fjár þá þjónustu sem vistkerfi heimsins veita manninum. Niðurstaðan var að sú þjónusta sem vistkerfin veita manninum sé heldur meiri en öll heimsframleiðslan. Þetta er flötur á umræðunni sem þarf að taka mjög alvarlega, því samkvæmt þessu er ekki lengur hægt að líta á umhverfisspjöll sem fórnarkostnað án þess að meta þann kostnað til fjár. Ég held að ég hafi verið fyrstur manna til að draga þetta fram í umræðuna hér á landi, sem er á vissan hátt fáránlegt því ég er heimspekingur, en ekki hagfræðingur!“
Ólafur Páll Jónsson
Komandi kynslóðir taki þátt í lýðræðinu
Spurningin um komandi kynslóðir er Ólafi Páli sérstaklega hugleikin og hann hefur velt því fyrir sér hvort hægt sé að veita þeim aðild að lýðræðislegri ákvarðanatöku. „Hugmyndin um lýðræði sem nú er ríkjandi tekur fyrst og fermst tillit til ‘sýnilegra’ hagsmuna og snýst um útdeilingu valds. Í þessari nálgun eru komandi kynslóðir algjörlega útilokaðar þótt þær séu sannarlega hagsmunaaðilar í mörgum veigamiklum málum. Þá vaknar spurningin: Hvernig eigum við að taka þær inn í reikninginn? Ekki getum við gert skoðanakönnun meðal komandi kynslóða eða látið þær greiða atkvæði.“
Ólafur skýtur því reyndar að brosandi að gaman hafi verið að fylgjast með í álverskosningum Hafnarfirðinga þegar skólakrakkar tóku að mótmæla því að þau hefðu ekki atkvæðisrétt á meðan gamla fólkið, sem ekki þurfti að búa við álverið til jafn langs tíma, hafði það. „En í einhverjum skilningi hlýtur tillit til komandi kynslóða að fela í sér að við göngum ekki á höfuðstólinn. Þetta gerir kröfu til þess að sjálfbærni sé ófrávíkjanlegt viðmið, enda liggja ákveðnar lýðræðislegar kröfur því til grundvallar. Lýðræðið fjallar um það hvernig við tökum sameiginlegar ákvarðanir, og við verðum að gera ráð fyrir komandi kynslóðum þegar ákvarðanir varða þær og hagsmuni þeirra.“
Að mati Ólafs Páls gefur þetta kröfunni um sjálfbærni nýja vikt. „Margir horfa á sjálfbæra þróun sem viðmið sem við skulum taka til hliðsjónar þegar við höfum efni á því, enda sé það einhvers konar lúxus. Fáir myndu halda því fram að það snerti grundvallaratriði á borð við lýðræðið. En ég er á öðru máli! Fjárlög eru t.d. ekki afgreidd með halla ár eftir ár án þess að einhver bendi á hversu ósiðlegt það er – það er eitthvað ólýðræðislegt við að ætla að láta komandi kynslóðir súpa þannig seyðið af ákvörðunum okkar. Sama á auðvitað við um umhverfismálin; það á ekki að ganga á möguleika náttúrunnar til að endurnýja sig.“
Innblástur og sköpun
Síðustu kaflar bókar Ólafs Páls fela í sér talsvert persónulegri nálgun á viðfangsefnið. „Mér finnst náttúran vera mikilvægur vettvangur lifandi lífs. Við sækjum svo mikið í náttúruna, t.d. í sambandi við listsköpun eða bara almennan innblástur. Þessi vettvangur sköpunar felur í sér lífsgæði og þessi lífsgæði eigum við ekki að eyðileggja. Komandi kynslóðir eiga ekki bara að geta uppfyllt grunnþarfir sínar, heldur eiga þær að hafa aðgang að sömu lífsgæðum og við.“
Ólafur Páll taldi það mikilvægt við samningu bókarinnar að halda til haga hinni persónulegu vídd. „Hugrenningarnar í bókinni eru sprottnar af nánum og persónulegum kynnum mínum af náttúrunni. Lokakaflinn undirstrikar það, en hann er tilraun til að svara spurningunni: Hvers konar verðmæti er náttúran?“
Tenglar:
Bókaumsögn eftir Ólaf Pál um Draumalandið eftir Andra Snæ Magnason
Náttúra, vald og verðmæti á vef Bóksölu stúdenta