Ættjarðarást
Skrifað af Guðmundi Andra Thorssyni 21. janúar 2007
Ættjarðarást
Þegar tilfinningin fyrir ættjörðinni dofnar verða ástarjátningarnar til hennar gífuryrtari. Þegar innlifunin í gömu þjóðarmenninguna rofnar tekur hatrið á menningu annarra smám saman þann sess í brjósti viðkomandi sem þjóðarstoltið hafði áður. Þegar sjálfsmyndin er veik er sótt í hópa þar sem táknin eru fá, auðlesin og sterk. Kynþáttahatur er í kjarna sínum einhvers konar sjálfsfyrirlitning.
Við höfum horft á þetta gerast í Skandinavíu: þar hefur um langan aldur naumast þótt við hæfi að leggja rækt við neitt það sem ýtt geti undir þjóðarstolt frumbyggjanna í löndunum – hvort sem það er dönsk tunga og rækt við hana eða önnur gömul menning þessara þjóða. Þannig fékk íslenskur Ásatrúarsöfnuður ekki viðurkenningu stjórnvalda í Danmörku fyrir nokkru, þessi geðslegi átrúnaður sem byggir á fornu siðviti og trú á stokka og steina á meðan alls kyns mannfjandsamleg ónáttúra í trúarbrögðum hefur fengið að þrífast þar – meira að segja Vísindakirkjan svokallaða.
Allt ber að sama brunni: þjóðarstolt verður í þessum löndum smám saman að jaðarkennd og öfgum ungra hvítra tossa í lífsins skóla, sem raka á sér hausinn, hlusta á illskulegt remburokk og fara um í flokkum baulandi. Þjóðernisöfgamenn eru aldrei þjóðlegir heldur alls staðar eins – það er vegna þess að þeir hafa enga söguvitund og veika sjálfsmynd.
Við ættum að draga lærdóma af þessu. Til dæmis að láta ógert að fetta fingur út í málvernd og nýyrðasmíð, vísnagerð og ættfræðidellu. Fólk sem er stolt af tungumáli sínu er jafnframt skilningsríkt á að aðrir séu stoltir af einkennum sínum. Kristur orðaði þetta í eitt skipti fyrir öll eins og margt annað: „Elska skaltu náunga þinn, eins og sjálfan þig“.
Eins og sjálfan þig.
Þeir tímar eru að renna upp að íslensk þjóðerniskennd getur hins vegar ekki snúist jafn mikið um „land, þjóð og tungu“ og hún hefur gert frá dögum Fjölnismanna á öndverðri 19. öld. Þó að gott sé og fallegt að leggja rækt við málið sitt og tala það af gleði eins og til dæmis Kristinn R. Ólafsson sem kennt hefur þjóðinni að tala um „Börsunga“ og vill að jógúrt heiti „skyrja“ – þá hlýtur að linna þessum stranga yfirkennaramóral gagnvart tungutaki annarra sem við höfum lengi búið við. Og þjóðerniskenndina er ekki hægt að leggja niður: fólki er mikilvægt að skynja að það sé hluti af þjóð – líka fólkinu sem hingað er nýflutt og á eftir að flytjast. Þjóðerniskennd snýst annars vegar um ást á sínum átthögum, jörðinni undir fótum okkar og því sem hún gefur okkur og svo hins vegar um uppfyllingu þeirrar þarfar flestra manna að hreiðra um sig í hóp, skynja sig sem hluta af samfélagi. Hvort tveggja er mjög mikilsvert og ber að virða. Reyndar er það æði misjafnt hvernig fólk fullnægir seinni þörfinni nú á dögum – eins og löngum fyrr. Forðum tíð voru menn ekki fyrst og fremst Íslendingar heldur miðuðu fremur við ætt, fjölskyldu, sveit, jafnvel hérað: voru Skagfirðingar en alls ekki Eyfirðingar, sem var allt-allt-allt annað fólk í vitund þeirra. Nú á dögum skiptumst við í aðra bálka: sumir eru til dæmis Trekkarar og viðhafa einhverjar sérímóníur með puttunum þegar þeir heilsast; sumir halda með Manchester United, sumir aðhyllast tónlist U2. Á netinu finnur fólk sálufélaga sína í bloggfjölskyldum og litlum samfélögum og heldur eflaust upp á sína litlu sautjándajúnía...
Sumir Íslendingar koma frá Asíu, sumir frá öðrum Evrópulöndum, sumir frá Afríku eða Ameríkunum. Við sem búum hér tilheyrum þrátt fyrir allt dálitlu mengi, við myndum saman samfélag, við horfum á sömu fjöllin, deilum rigningunni og vetrarmyrkrinu – tignum sömu sólina. Við hljótum að geta fundið í senn ólíkar tilfinningar til uppruna og sameiginlegar kenndir til þess sem við eigum sammerkt á þessu skeri.
Kannski er vert að velta fyrir sér ættjarðarást Bandaríkjamanna í þessu sambandi, það er að segja eins og hún birtist hjá sæmilega heilbrigðu fólki: Þessi ættjarðarást snýst nefnilega ekki um uppruna, kynþátt, kyn, kynhneigð eða trúarbrögð, heldur hitt að aðhyllast ákveðna hugmynd – eða kannski öllu heldur hugsjón – um Ameríku sem land tækifæranna og athafnafrelsisins. Þessi draumur snýst vissulega oft upp í martröð eins og við höfum fengið að sjá í ellefu þúsund bíómyndum, og bandarískt samfélag er ekki til eftirbreytni þegar kemur að velferðarmálum, stjórnskipan og valdi stórfyrirtækja – einkum olíufélaga eins og heimsbyggðin sýpur nú seyðið af – en þessi hugmynd um Ameríku getur engu að síður verið mögnuð aflstöð hjá þeim sem þar setjast að og það var þessi hugsjón um gildi og frelsi einstaklingsins sem gerði þetta land að mesta stórveldi tuttugustu aldarinnar, sem var Ameríska öldin, og er að líða undir lok. Þessi ættjarðarást er fordómalaus, jákvæð, opin: hún snýst mig og mína möguleika fremur en þig og þína vankanta: Hún snýst um rými.
Stundum finnst mér eins og íslensk ættjarðarást snúist einmitt um rými. Húsnæði er metið hér eftir útsýninu – víðsýninu – sem gefur manni þá tilfinningu að maður eigi alls konar möguleika, maður hafi svigrúm til að vera maður sjálfur og þreifa sig áfram, að skapa eitt og annað. Víðáttan er ein okkar helsta auðlind, og flest langar okkur til að láta þessa auðlind speglast innra með okkur sjálfum. Sökum landshátta hefur vissra einkenna orðið vart meðal margra Íslendinga: til dæmis að hafa það á tilfinningunni að maður hafi nóg pláss – í öllum skilningi – og að hinir hafi það líka.
Eitt sterkasta tákn þessarar nýju ættjarðarkenndar, sem varla er færð í orð, eru öræfin ósnortnu, kyrrð þeirra og tign, allt rýmið sem þau skapa í huga og hjörtum þeirra sem andspænis þeim standa. Það er ekki síst út af þessu sem mörgum þykir sem þrengt sé að einhverju dýrmætu í sálu sinni í hvert sinn sem ósnortnum víðernum er umturnað í iðnaðarsvæði.
Ættjarðarást
Þegar tilfinningin fyrir ættjörðinni dofnar verða ástarjátningarnar til hennar gífuryrtari. Þegar innlifunin í gömu þjóðarmenninguna rofnar tekur hatrið á menningu annarra smám saman þann sess í brjósti viðkomandi sem þjóðarstoltið hafði áður. Þegar sjálfsmyndin er veik er sótt í hópa þar sem táknin eru fá, auðlesin og sterk. Kynþáttahatur er í kjarna sínum einhvers konar sjálfsfyrirlitning.
Við höfum horft á þetta gerast í Skandinavíu: þar hefur um langan aldur naumast þótt við hæfi að leggja rækt við neitt það sem ýtt geti undir þjóðarstolt frumbyggjanna í löndunum – hvort sem það er dönsk tunga og rækt við hana eða önnur gömul menning þessara þjóða. Þannig fékk íslenskur Ásatrúarsöfnuður ekki viðurkenningu stjórnvalda í Danmörku fyrir nokkru, þessi geðslegi átrúnaður sem byggir á fornu siðviti og trú á stokka og steina á meðan alls kyns mannfjandsamleg ónáttúra í trúarbrögðum hefur fengið að þrífast þar – meira að segja Vísindakirkjan svokallaða.
Allt ber að sama brunni: þjóðarstolt verður í þessum löndum smám saman að jaðarkennd og öfgum ungra hvítra tossa í lífsins skóla, sem raka á sér hausinn, hlusta á illskulegt remburokk og fara um í flokkum baulandi. Þjóðernisöfgamenn eru aldrei þjóðlegir heldur alls staðar eins – það er vegna þess að þeir hafa enga söguvitund og veika sjálfsmynd.
Við ættum að draga lærdóma af þessu. Til dæmis að láta ógert að fetta fingur út í málvernd og nýyrðasmíð, vísnagerð og ættfræðidellu. Fólk sem er stolt af tungumáli sínu er jafnframt skilningsríkt á að aðrir séu stoltir af einkennum sínum. Kristur orðaði þetta í eitt skipti fyrir öll eins og margt annað: „Elska skaltu náunga þinn, eins og sjálfan þig“.
Eins og sjálfan þig.
Þeir tímar eru að renna upp að íslensk þjóðerniskennd getur hins vegar ekki snúist jafn mikið um „land, þjóð og tungu“ og hún hefur gert frá dögum Fjölnismanna á öndverðri 19. öld. Þó að gott sé og fallegt að leggja rækt við málið sitt og tala það af gleði eins og til dæmis Kristinn R. Ólafsson sem kennt hefur þjóðinni að tala um „Börsunga“ og vill að jógúrt heiti „skyrja“ – þá hlýtur að linna þessum stranga yfirkennaramóral gagnvart tungutaki annarra sem við höfum lengi búið við. Og þjóðerniskenndina er ekki hægt að leggja niður: fólki er mikilvægt að skynja að það sé hluti af þjóð – líka fólkinu sem hingað er nýflutt og á eftir að flytjast. Þjóðerniskennd snýst annars vegar um ást á sínum átthögum, jörðinni undir fótum okkar og því sem hún gefur okkur og svo hins vegar um uppfyllingu þeirrar þarfar flestra manna að hreiðra um sig í hóp, skynja sig sem hluta af samfélagi. Hvort tveggja er mjög mikilsvert og ber að virða. Reyndar er það æði misjafnt hvernig fólk fullnægir seinni þörfinni nú á dögum – eins og löngum fyrr. Forðum tíð voru menn ekki fyrst og fremst Íslendingar heldur miðuðu fremur við ætt, fjölskyldu, sveit, jafnvel hérað: voru Skagfirðingar en alls ekki Eyfirðingar, sem var allt-allt-allt annað fólk í vitund þeirra. Nú á dögum skiptumst við í aðra bálka: sumir eru til dæmis Trekkarar og viðhafa einhverjar sérímóníur með puttunum þegar þeir heilsast; sumir halda með Manchester United, sumir aðhyllast tónlist U2. Á netinu finnur fólk sálufélaga sína í bloggfjölskyldum og litlum samfélögum og heldur eflaust upp á sína litlu sautjándajúnía...
Sumir Íslendingar koma frá Asíu, sumir frá öðrum Evrópulöndum, sumir frá Afríku eða Ameríkunum. Við sem búum hér tilheyrum þrátt fyrir allt dálitlu mengi, við myndum saman samfélag, við horfum á sömu fjöllin, deilum rigningunni og vetrarmyrkrinu – tignum sömu sólina. Við hljótum að geta fundið í senn ólíkar tilfinningar til uppruna og sameiginlegar kenndir til þess sem við eigum sammerkt á þessu skeri.
Kannski er vert að velta fyrir sér ættjarðarást Bandaríkjamanna í þessu sambandi, það er að segja eins og hún birtist hjá sæmilega heilbrigðu fólki: Þessi ættjarðarást snýst nefnilega ekki um uppruna, kynþátt, kyn, kynhneigð eða trúarbrögð, heldur hitt að aðhyllast ákveðna hugmynd – eða kannski öllu heldur hugsjón – um Ameríku sem land tækifæranna og athafnafrelsisins. Þessi draumur snýst vissulega oft upp í martröð eins og við höfum fengið að sjá í ellefu þúsund bíómyndum, og bandarískt samfélag er ekki til eftirbreytni þegar kemur að velferðarmálum, stjórnskipan og valdi stórfyrirtækja – einkum olíufélaga eins og heimsbyggðin sýpur nú seyðið af – en þessi hugmynd um Ameríku getur engu að síður verið mögnuð aflstöð hjá þeim sem þar setjast að og það var þessi hugsjón um gildi og frelsi einstaklingsins sem gerði þetta land að mesta stórveldi tuttugustu aldarinnar, sem var Ameríska öldin, og er að líða undir lok. Þessi ættjarðarást er fordómalaus, jákvæð, opin: hún snýst mig og mína möguleika fremur en þig og þína vankanta: Hún snýst um rými.
Stundum finnst mér eins og íslensk ættjarðarást snúist einmitt um rými. Húsnæði er metið hér eftir útsýninu – víðsýninu – sem gefur manni þá tilfinningu að maður eigi alls konar möguleika, maður hafi svigrúm til að vera maður sjálfur og þreifa sig áfram, að skapa eitt og annað. Víðáttan er ein okkar helsta auðlind, og flest langar okkur til að láta þessa auðlind speglast innra með okkur sjálfum. Sökum landshátta hefur vissra einkenna orðið vart meðal margra Íslendinga: til dæmis að hafa það á tilfinningunni að maður hafi nóg pláss – í öllum skilningi – og að hinir hafi það líka.
Eitt sterkasta tákn þessarar nýju ættjarðarkenndar, sem varla er færð í orð, eru öræfin ósnortnu, kyrrð þeirra og tign, allt rýmið sem þau skapa í huga og hjörtum þeirra sem andspænis þeim standa. Það er ekki síst út af þessu sem mörgum þykir sem þrengt sé að einhverju dýrmætu í sálu sinni í hvert sinn sem ósnortnum víðernum er umturnað í iðnaðarsvæði.