Það er stríð framundan
Skrifað af Jóni Kalman Stefánssyni 26. febrúar 2007
Það er stríð framundan
Þessi stjarna, hugsaði ég, er allt sem er og hún
er svona hart leikin.
Hún er okkar eina athvarf og það
lítur svona út.
– Bertolt Brecht, Þorsteinn Þorsteinsson þýddi
Við lifum undarlega tíma. Það er velmegun hér við ysta haf, við erum rík, búum vel, eigum nýja bíla, förum svo oft til útlanda að við höfum ekki lengur tölu á því, skiptum ört um tölvur, sjónvarpstæki, milljarðamæringum fjölgar, við kaupum risafyrirtæki úti í heimi, kannanir segja að við séum ein hamingjusamasta þjóð veraldar, því er slegið glaðhlakkalega upp í fjölmiðlum og forsætisráðherra segir það staðfesta að við séum á réttri leið. En samt er aldrei spurt, hvernig mælum við hamingju, og því síður: hvað er hamingja? Hvað þarf til þess að vera hamingjusamur, kannski öflugt heimabíó, fjallaferðir, góða heilsu, glöð börn? Undarlegir tímar. Við höfum aldrei haft það eins gott og eigum heimsmet í hamingju, tækjanotkun, við staðhæfum að hér sé hreinasta loftið, besta vatnið, minnsta mengunin. Hvernig mælum við hamingju og hvað er hamingja? Ég er hamingjusamur, segir einhver sem býr vel, með öruggar tekjur, á tvo bíla, tvö börn og hvorugt í eiturlyfjum, ég er hamingjusamur, segir hann, kveikir síðan á sjónvarpinu, opnar blað og les um hækkandi hitastig, stækkandi eyðimerkur, hungurdauða. Undarlegir tímar. Slétt enni ber vitni um sljóleika tilfinninganna, orti Bertolt Brecht í eina tíð, og Sigfús Daðason þýddi:
Sannarlega lifi ég á myrkum tímum!
Hið græskulega orð er fávíslegt. Slétt enni
ber vitni um sljóleik tilfinninganna. Sá sem hlær
á aðeins enn óheyrða
hina hræðilegu frétt.
Brecht hafði myrkrið í manninum í huga þegar hann orti kvæðið, hann var í útlegð í Danmörku og fannst eins og hið illa væri að leggja heiminn undir sig, sem var ekki svo fjarri sanni. Þetta er gott kvæði, maður þarf ekki að vita neitt um bakgrunn þess og þarf ekki að vera uppi á myrkum tímum, eða þá undarlegum, til þess að það hreyfi við manni. Og það hefur leitað svo undur sterkt á mig síðustu mánuði, ég les um hamingju Íslendinga, um bjartsýni okkar, ég horfi í kringum mig og sé að við ökum um á nýjum bílum, kaupum ný tæki, búum í sífellt stærri húsum, ég kveiki á sjónvarpinu, opna blað, fer á netið og heimsendaspárnar hrannast upp. Nú eru það ekki kjarnorkusprengjur, ekki loftsteinn, halastjarna, ekki reiði Guðs sem veldur, heldur einfaldlega lífsmáti okkar, hin hversdagslega hegðun. Hver rannsóknin á fætur annarri staðfestir þetta, skýrslur upp á þúsundir síðna, niðurstöður ólíkra vísindamanna, vísindahópa, þetta er svo augljóst að stjórnvöld sumra ríkja eru farin að taka undir og tala um róttækar aðgerðir. Já, undarlegir tímar, því nú getur hver og einn einasti jarðarbúi tekið sér í munn, og það gamanlaust, setningu sem hetjur kvikmynda hafa haft einkarétt á til þessa: hafið mig afsakaðan, en ég þarf að bjarga heiminum.
Og bætt síðan við, í hljóði eða upphátt, allt eftir lundarfari hvers og eins: bjarga heiminum frá okkur sjálfum.
Þetta er svo einfalt.
Lifum við áfram án þess að breyta hegðunarmynstrinu, breyta áherslum og umgengni, þá köllum við endalokin yfir, eða svo ég segi það alveg ódulbúið: spillum lífi niðja okkar, óhreinkum framtíð þeirra. Undarlegir tímar. Afi í vesturbænum, amma á Húsvík, gömul frænka á Neskaupstað, gamall frændi í Keflavík fara út með óflokkað ruslið, henda rafhlöðum með mjólkurfernum, ónothæfri smurolíu með kartöfluhýði og flýta þannig, jafnvel þó í litlu sé, fyrir bráðnum íslenskra jökla, fyrir eyðingu jarðar. Þetta góða fólk með mikið af hlýjum hugsunum eru samverkamenn í stærsta glæp allra tíma. Sannarlega undarlegir tímar. Faðir í Mosfellsbæ sest upp í þriggja tonna pallbílinn eða umbreytta jeppann, keyrir son sinn á leikskóla og óhreinkar þar með framtíð hans. Þingmaður stjórnmálaflokks lætur vera að berjast fyrir breyttum tollalögum á bíla og eldsneyti og bregst þar með sjálfum sér, bregst lífríkinu og svíkur framtíðina. Svo undarlegir tímar. Það er óhugnaður í loftinu, illur grunur, en það eru líka möguleikar, miklir og endalausir möguleikar. Það er nefnilega svo furðulegt að við getum, hvert og eitt einasta okkar, ömmur á Húsavík, feður í Mosfellsbæ, orðið hetjur einfaldlega með því að breyta hversdagslegri hegðun okkar.
Þetta er svo einfalt að það er tekur í hjartað, og samt halda flestir áfram að lifa eins og allt sé óbreytt, eins og engin skýrsla hafi verið samin, enginn fært ískyggilega sannfærandi rök fyrir einhverskonar heimslokum, dökkri framtíð sem við höfum kallað yfir með daglegri hegðun okkar, neyslufíkn og hugsunarleysi. Sannarlega lifum við á undarlegum tímum og það má tala um ögurstund í sögu mannskynsins. Myrkir og erfiðar tímar nálgast hratt, en við getum hægt verulega á þeirri þróun, og snúið henni við að hluta, án þess að hætta lífi okkar, þurfum ekki einu sinni að fórna handlegg, það eina sem við þurfum að gera er breyta lífsmynstrinu, hætta að lifa eins og við séum síðasta kynslóðin á jörðinni. Það eina sem við þurfum að gera er að stinga við fótum, hugsa og lifa síðan eins og sú manneskja sem vill skapa börnum sínum framtíð og koma í veg fyrir að þau erfi sviðna, skrælnaða jörð.
Í stuttu máli; það er stríð framundan.
Og í því stríði geta allir verið hetjur án þess að sýna annað hugrekki, aðra dáð, en að ganga betur um umhverfi sitt. En öll stríð þurfa undirbúning. Við þurfum að byrja á að vekja þá sem enn sofa, þurfum að vekja stjórnmálamennina og góðan hluta fjölmiðlafólksins, og leggja það niður fyrir okkur hvað þurfi að gera. Við stöndum nágrannaþjóðunum óralangt að baki þegar kemur að hversdagslegri umhverfisvernd, þeirri einföldu hegðun að flokka rusl, og hvergi í veröldinni er jafn mikið af stórum, eyðslumiklum bílum á götunum, það er engu líkara en við séum að nýta síðasta tækifæri í sögu mannkynsins til að nota þriggja tonna pallbíla og umbreytta jeppa sem fjölskyldubíla.
Þetta ætti að vera svo einfalt, en við lifum undarlega tíma. Það er vissulega græn sveifla í samfélaginu og hún er farin að hafa áhrif á stefnuskrá stjórnmálaflokkanna, en sárafáir meðal stjórnmálamanna virðast samt þora að stíga það skref sem þarf að stíga, sárafáir sem hafa kjark til að lýsa því yfir að við verðum að breyta lífsmynstrinu. Þessvegna verður að gera stjórnmálamönnum, fjölmiðlafólki og almenningi grein fyrir því að við erum að bregðast framtíðinni með daglegri hegðun okkar, erum að bregðast niðjunum, bregðast mannkyninu, þung er sú ábyrgð sem við berum, svartur er okkar svefn, háskalegt er kæruleysið, og sjálfselskan ófyrirgefanleg. Maðurinn hefur mikla aðlögunarhæfni, það er hún, ásamt hugvitinu, sem hefur gert hann að drottnara jarðarinnar, hann virðist geta aðlagast öllu, nú stendur hann á krossgötum og hefur um tvo vegi að velja. Annar liggur að eyðingunni, erfiðri framtíð, stækkandi eyðimörkum. Hinn liggur frá eyðingunni og inn í betri framtíð. Fyrri vegurinn er auðfarnari, framanaf, sá síðari er torsóttari, framan af, en förum við hann björgum við lífríki jarðarinnar – og sjálfum okkur undan fordæmingu framtíðarinnar.
Svo einfalt er það.
Það er vissulega mikið átak að breyta hversdagslegri hegðun, laga sig að nýrri hugsun, að þurfa að flokka allt heimilissorp, velja bíl alfarið eftir mengunarstaðli, sætta sig við háa tolla á mengandi vörum, en aðlögunarhæfni okkar er mikil. Það sem er átak í dag, verður orðið sjálfsagt á morgun. Áður en við vitum verður sterk umhverfisvitund orðin að jafn sjálfsögðum hlut og að þrífa sig, og bursta tennur barnanna.
Eitt af frægari, snjöllustu og ófyrirleitnustu áróðsspjöldum síðustu aldar kom fram í Bretlandi á árum fyrri heimsstyrjaldarinnar, og var beint gegn þeim mönnum sem tregðuðust við að ganga í herinn, og andmæltu jafnvel stríðsrekstrinum í ofanálag. Það sýnir mynd af borgaralegri stofu, faðir með tvö börn, annað þeirra, strákur, að leik með tindáta sína, stúlkan situr á hnjám föðurins og spyr: Pabbi, hvað gerðir þú í stríðinu mikla? Faðirinn, sem hefur greinilega neitað eða komið sér undan því að berjast í stríðinu, lítur sakbitinn undan, og við skynjum að skuggi skammarinnar muni ætíð hvíla yfir ævi hans. Ef við vöknum ekki upp og stígum það risaskref sem þarf að stíga, og lífið veltur bókstaflega á, þá sitjum við eftir tuttugu eða þrjátíu ár með barnabarn á hnjánum, og þegar það spyr, hvað gerðir þú til að koma í veg fyrir eyðingu jarðarinnar, snúum við sakbitnu andlitinu undan og þorum ekki að horfa í auga þeirra sem við svikum með því að lifa eins og við lifum nú.
Það er stríð framundan
Þessi stjarna, hugsaði ég, er allt sem er og hún
er svona hart leikin.
Hún er okkar eina athvarf og það
lítur svona út.
– Bertolt Brecht, Þorsteinn Þorsteinsson þýddi
Við lifum undarlega tíma. Það er velmegun hér við ysta haf, við erum rík, búum vel, eigum nýja bíla, förum svo oft til útlanda að við höfum ekki lengur tölu á því, skiptum ört um tölvur, sjónvarpstæki, milljarðamæringum fjölgar, við kaupum risafyrirtæki úti í heimi, kannanir segja að við séum ein hamingjusamasta þjóð veraldar, því er slegið glaðhlakkalega upp í fjölmiðlum og forsætisráðherra segir það staðfesta að við séum á réttri leið. En samt er aldrei spurt, hvernig mælum við hamingju, og því síður: hvað er hamingja? Hvað þarf til þess að vera hamingjusamur, kannski öflugt heimabíó, fjallaferðir, góða heilsu, glöð börn? Undarlegir tímar. Við höfum aldrei haft það eins gott og eigum heimsmet í hamingju, tækjanotkun, við staðhæfum að hér sé hreinasta loftið, besta vatnið, minnsta mengunin. Hvernig mælum við hamingju og hvað er hamingja? Ég er hamingjusamur, segir einhver sem býr vel, með öruggar tekjur, á tvo bíla, tvö börn og hvorugt í eiturlyfjum, ég er hamingjusamur, segir hann, kveikir síðan á sjónvarpinu, opnar blað og les um hækkandi hitastig, stækkandi eyðimerkur, hungurdauða. Undarlegir tímar. Slétt enni ber vitni um sljóleika tilfinninganna, orti Bertolt Brecht í eina tíð, og Sigfús Daðason þýddi:
Sannarlega lifi ég á myrkum tímum!
Hið græskulega orð er fávíslegt. Slétt enni
ber vitni um sljóleik tilfinninganna. Sá sem hlær
á aðeins enn óheyrða
hina hræðilegu frétt.
Brecht hafði myrkrið í manninum í huga þegar hann orti kvæðið, hann var í útlegð í Danmörku og fannst eins og hið illa væri að leggja heiminn undir sig, sem var ekki svo fjarri sanni. Þetta er gott kvæði, maður þarf ekki að vita neitt um bakgrunn þess og þarf ekki að vera uppi á myrkum tímum, eða þá undarlegum, til þess að það hreyfi við manni. Og það hefur leitað svo undur sterkt á mig síðustu mánuði, ég les um hamingju Íslendinga, um bjartsýni okkar, ég horfi í kringum mig og sé að við ökum um á nýjum bílum, kaupum ný tæki, búum í sífellt stærri húsum, ég kveiki á sjónvarpinu, opna blað, fer á netið og heimsendaspárnar hrannast upp. Nú eru það ekki kjarnorkusprengjur, ekki loftsteinn, halastjarna, ekki reiði Guðs sem veldur, heldur einfaldlega lífsmáti okkar, hin hversdagslega hegðun. Hver rannsóknin á fætur annarri staðfestir þetta, skýrslur upp á þúsundir síðna, niðurstöður ólíkra vísindamanna, vísindahópa, þetta er svo augljóst að stjórnvöld sumra ríkja eru farin að taka undir og tala um róttækar aðgerðir. Já, undarlegir tímar, því nú getur hver og einn einasti jarðarbúi tekið sér í munn, og það gamanlaust, setningu sem hetjur kvikmynda hafa haft einkarétt á til þessa: hafið mig afsakaðan, en ég þarf að bjarga heiminum.
Og bætt síðan við, í hljóði eða upphátt, allt eftir lundarfari hvers og eins: bjarga heiminum frá okkur sjálfum.
Þetta er svo einfalt.
Lifum við áfram án þess að breyta hegðunarmynstrinu, breyta áherslum og umgengni, þá köllum við endalokin yfir, eða svo ég segi það alveg ódulbúið: spillum lífi niðja okkar, óhreinkum framtíð þeirra. Undarlegir tímar. Afi í vesturbænum, amma á Húsvík, gömul frænka á Neskaupstað, gamall frændi í Keflavík fara út með óflokkað ruslið, henda rafhlöðum með mjólkurfernum, ónothæfri smurolíu með kartöfluhýði og flýta þannig, jafnvel þó í litlu sé, fyrir bráðnum íslenskra jökla, fyrir eyðingu jarðar. Þetta góða fólk með mikið af hlýjum hugsunum eru samverkamenn í stærsta glæp allra tíma. Sannarlega undarlegir tímar. Faðir í Mosfellsbæ sest upp í þriggja tonna pallbílinn eða umbreytta jeppann, keyrir son sinn á leikskóla og óhreinkar þar með framtíð hans. Þingmaður stjórnmálaflokks lætur vera að berjast fyrir breyttum tollalögum á bíla og eldsneyti og bregst þar með sjálfum sér, bregst lífríkinu og svíkur framtíðina. Svo undarlegir tímar. Það er óhugnaður í loftinu, illur grunur, en það eru líka möguleikar, miklir og endalausir möguleikar. Það er nefnilega svo furðulegt að við getum, hvert og eitt einasta okkar, ömmur á Húsavík, feður í Mosfellsbæ, orðið hetjur einfaldlega með því að breyta hversdagslegri hegðun okkar.
Þetta er svo einfalt að það er tekur í hjartað, og samt halda flestir áfram að lifa eins og allt sé óbreytt, eins og engin skýrsla hafi verið samin, enginn fært ískyggilega sannfærandi rök fyrir einhverskonar heimslokum, dökkri framtíð sem við höfum kallað yfir með daglegri hegðun okkar, neyslufíkn og hugsunarleysi. Sannarlega lifum við á undarlegum tímum og það má tala um ögurstund í sögu mannskynsins. Myrkir og erfiðar tímar nálgast hratt, en við getum hægt verulega á þeirri þróun, og snúið henni við að hluta, án þess að hætta lífi okkar, þurfum ekki einu sinni að fórna handlegg, það eina sem við þurfum að gera er breyta lífsmynstrinu, hætta að lifa eins og við séum síðasta kynslóðin á jörðinni. Það eina sem við þurfum að gera er að stinga við fótum, hugsa og lifa síðan eins og sú manneskja sem vill skapa börnum sínum framtíð og koma í veg fyrir að þau erfi sviðna, skrælnaða jörð.
Í stuttu máli; það er stríð framundan.
Og í því stríði geta allir verið hetjur án þess að sýna annað hugrekki, aðra dáð, en að ganga betur um umhverfi sitt. En öll stríð þurfa undirbúning. Við þurfum að byrja á að vekja þá sem enn sofa, þurfum að vekja stjórnmálamennina og góðan hluta fjölmiðlafólksins, og leggja það niður fyrir okkur hvað þurfi að gera. Við stöndum nágrannaþjóðunum óralangt að baki þegar kemur að hversdagslegri umhverfisvernd, þeirri einföldu hegðun að flokka rusl, og hvergi í veröldinni er jafn mikið af stórum, eyðslumiklum bílum á götunum, það er engu líkara en við séum að nýta síðasta tækifæri í sögu mannkynsins til að nota þriggja tonna pallbíla og umbreytta jeppa sem fjölskyldubíla.
Þetta ætti að vera svo einfalt, en við lifum undarlega tíma. Það er vissulega græn sveifla í samfélaginu og hún er farin að hafa áhrif á stefnuskrá stjórnmálaflokkanna, en sárafáir meðal stjórnmálamanna virðast samt þora að stíga það skref sem þarf að stíga, sárafáir sem hafa kjark til að lýsa því yfir að við verðum að breyta lífsmynstrinu. Þessvegna verður að gera stjórnmálamönnum, fjölmiðlafólki og almenningi grein fyrir því að við erum að bregðast framtíðinni með daglegri hegðun okkar, erum að bregðast niðjunum, bregðast mannkyninu, þung er sú ábyrgð sem við berum, svartur er okkar svefn, háskalegt er kæruleysið, og sjálfselskan ófyrirgefanleg. Maðurinn hefur mikla aðlögunarhæfni, það er hún, ásamt hugvitinu, sem hefur gert hann að drottnara jarðarinnar, hann virðist geta aðlagast öllu, nú stendur hann á krossgötum og hefur um tvo vegi að velja. Annar liggur að eyðingunni, erfiðri framtíð, stækkandi eyðimörkum. Hinn liggur frá eyðingunni og inn í betri framtíð. Fyrri vegurinn er auðfarnari, framanaf, sá síðari er torsóttari, framan af, en förum við hann björgum við lífríki jarðarinnar – og sjálfum okkur undan fordæmingu framtíðarinnar.
Svo einfalt er það.
Það er vissulega mikið átak að breyta hversdagslegri hegðun, laga sig að nýrri hugsun, að þurfa að flokka allt heimilissorp, velja bíl alfarið eftir mengunarstaðli, sætta sig við háa tolla á mengandi vörum, en aðlögunarhæfni okkar er mikil. Það sem er átak í dag, verður orðið sjálfsagt á morgun. Áður en við vitum verður sterk umhverfisvitund orðin að jafn sjálfsögðum hlut og að þrífa sig, og bursta tennur barnanna.
Eitt af frægari, snjöllustu og ófyrirleitnustu áróðsspjöldum síðustu aldar kom fram í Bretlandi á árum fyrri heimsstyrjaldarinnar, og var beint gegn þeim mönnum sem tregðuðust við að ganga í herinn, og andmæltu jafnvel stríðsrekstrinum í ofanálag. Það sýnir mynd af borgaralegri stofu, faðir með tvö börn, annað þeirra, strákur, að leik með tindáta sína, stúlkan situr á hnjám föðurins og spyr: Pabbi, hvað gerðir þú í stríðinu mikla? Faðirinn, sem hefur greinilega neitað eða komið sér undan því að berjast í stríðinu, lítur sakbitinn undan, og við skynjum að skuggi skammarinnar muni ætíð hvíla yfir ævi hans. Ef við vöknum ekki upp og stígum það risaskref sem þarf að stíga, og lífið veltur bókstaflega á, þá sitjum við eftir tuttugu eða þrjátíu ár með barnabarn á hnjánum, og þegar það spyr, hvað gerðir þú til að koma í veg fyrir eyðingu jarðarinnar, snúum við sakbitnu andlitinu undan og þorum ekki að horfa í auga þeirra sem við svikum með því að lifa eins og við lifum nú.