Skrifað af Helgu Völu 26. nóvember 2007

Afi Hallgrímur var kostulegur karl. Hann fæddist í Bolungarvík, en móðir hans, Hallfríður Bachmann, var þar ljósmóðir upp úr aldamótunum þarsíðustu. Afi Hallgrímur var góður við börn – og pínulítið stríðinn, því að hann hafði einn sið þegar hann hitti barnabörnin. Hann beigði sig alltaf niður til barnanna og spurði ofurmjúkri röddu, hér um bil brothættri „eru allir vondir við þig?“ Undantekningarlítið brustu barnabörnin í grát við þennan aumkunnartón í afa og jánkuðu því, þrátt fyrir að hafa verið kát og glöð áður en spurningunni var varpað fram.

Það var eitthvað við tóninn, við umhyggjuna og stemninguna sem fékk börnin til að beygja af. Eitthvað við það að það var ekki spurning um hvort einhver væri vondur – heldur meira staðfesting á því að það væru ekki bara flestir vondir, heldur allir vondir við aumingja barnið. Eftir það stóð afi upp, kímdi í átt að huggandi foreldrunum og klappaði börnunum á kollinn.
Af hverju er ég að rifja þetta upp – hér í dag – á þessu málþingi Framtíðarlandsins hér í Edinborgarhúsinu á Ísafirði. Já... af hverju er ég að rifja þetta upp? Mér var hugsað til stöðu Vestfjarða, þessa hluta landsins sem er einhvern veginn svo út úr hringnum. Þessa svæðis sem er svona ótrúlega fjölbreytilegt og margslungið. Norðanverðir og sunnanverðir Vestfirðir, Strandirnar og Reykhólar. Þetta eru um margt líkir staðir en um leið gjörólíkir með ólíkar þarfir. Mér varð hugsað til þessa atferlis Hallgrims afa míns um daginn þegar ég velti fyrir mér sjálfsmynd Vestfjarða og mynd annarra af svæðinu. Hvernig hægt er að tala volæði í menn og heilu svæðin. Hann Hallgrímur afi minn gæti nefnilega allt eins spurt okkur hér á Vestfjörðum, hvort allir væru vondir við okkur – og við gætum hæglega svarað – já... og farið að vola. Það hefur bara ekkert upp á sig, það lærðu börnin þegar þau urðu eldri, að láta hann afa ekki fara svona með sig.

Vestfirðingar eru með eindæmum kraftmikið fólk. Hér eru miklar valkyrjur og skörungar sem lyfta hverju grettistakinu á fætur öðru ef þeim sýnist svo. Einstaklingsframtakið hér er öflugt og samkenndin sömuleiðis. En það virðist sem að búið sé að tala svæðið svolítið niður. Þetta dásamlega svæði sem hefur upp á svo margt að bjóða. Ég leyfi mér að fullyrða að öfgarnar í náttúrunni séu óvíða jafn miklar. Tökum sem dæmi Skálavíkina, hér útfrá, þar sem finna má á sama blettinum berjum príddar brekkurnar, í bland við sönduga fjöruna sólríkan dalinn og hafið út – eins langt og augað eigir. Hrikalegir fjallgarðar og ægifagurt hafið sem minna okkur stöðugt á hversu smá við erum og vanmáttug í hinu stóra samhengi. Þessi endalausa fegurð umhverfisins, friðurinn þegar maður þarfnast hans, félagsskapurinn þegar kaffisopinn er teygaður með vinunum eftir heimsókn út í náttúruna. Allt til alls.

En á sama tíma og maður upplifir frelsið við að búa hér er maður spurður með svipuðum tón og afi spurði barnabörnin sín „hvernig eruð þið svo að fíla ykkur fyrir vestan, er eitthvað við að vera þarna?“ Og svarið – alveg frábært – þetta er auðvitað unaðslegt – ekki eitt styggðaryrði. Hvers vegna – því að það eru allir að bíða eftir því að við opnum okkur með það að þetta sé alveg rosaleg breyting og það sé nú ekki búandi hér og hér gangi allir með hökuna niður í bringu í eymd og uppsögnum. Og það eru ekki bara borgartútturnar sem spyrja, það er nefnilega ekki sjaldgæfara að heyra þessa spurningu frá heimafólki. Heimafólki sem jafnvel byrjar að afsaka svæðið. Þetta sé nú heldur lítilfjörlegt, rétt eins og Hnallþóra með terturnar góðu í kristnihaldi undir Jökli. En auðvitað er svæðið ekkert lítilfjörlegt. Það er bara eins og það hafi ekki fengið að njóta sannmælis undanfarin ár. Það hefur verið talað niður.

Þetta gnægtarborð alsnægtanna er nefnilega ekkert venjulegt. Ekkert smáræði og ég skil ekkert í íslensku ríkisstjórninni, ráðamönnum öllum já, þjóðinni og alheiminum að vera ekki búinn að fatta það. Þetta er líklega eitt af best geymdu leyndarmálum veraldar. Vestfirðirnir. Það er ágætt að eiga leyndarmál. Þá á maður það ekkert á hættu að því verði stolið af manni, en eins og með aðra góða hluti þá fyrst nýtur maður þeirra þegar aðrir fá að njóta með manni. Og þangað eigum við að stefna. Við þurfum að fara að breyta hugsunar-
hættinum gagnvart þessu vel varðveitta leyndarmáli okkar. Við þurfum að hætta að velta fyrir okkur hvort nokkur vilji búa hér, starfa hér, eða koma hingað yfirleitt. Við þurfum að fara að segja, við erum forréttinda- fólk, við erum heppin og við erum tilbúin til að leyfa ykkur hinum að vera með. Því að þetta eru þvílík auðævi. Þetta eru forréttindi.

Og þá spyrjum við - hvað er það svo sem við eigum að gera við öll þessu auðævi okkar? Eigum við bara að sitja hér og týna ber og ganga á fjöll. Nei auðvitað ekki. Við erum ekkert að tala um einhverjar fjallagrasa- ferðir. Við erum að tala um musteri tónlistarinnar og náttúru auk þess að hafa hér rétt fyrir utan besta fisk í heimi og besta vatnið. Besta loftið auk kraftmikils fólks sem er heldur betur til í tuskið. Notum þetta.

Við eigum að reisa hér Háskóla – ekki háskóla sem einblínir á a mennta heimafólk í þeim fögum sem hægt er að læra við hina háskólana – nei við eigum einmitt að nýta okkur þetta stórkostlega umhverfi og reisa hér Alþjóðlegan umhverfisháskóla – sýna alheiminum að okkur er annt um umhverfið – ekki bara okkar heldur umhverfið allt – heiminn allan. Við reisum skóla sem rannsakar Hafið með öllum sínum órannsökuðu svæðum. Skóla sem rannsakar himininn og himinhvolfið með öllum sínum útblæstri og áhrifum útblásturs. Fjöllin, jörðin og dýrin. Við reisum Háskóla sem rannsakar efnahagslegan ávinning af umhverfisvænum orkugjöfum – sem kemst að niðurstöðu um verðmæti orkunnar okkar – leitar leiða til að finna nýjar leiðir í nýtingu orku og hvernig eigi að snúa þessari óheillaþróun við sem umhverfissóun okkar er. Heilu lögfræði-
kúrsarnir snúast bara um umhverfisrétt – sem að sjálfsögðu verður líka kenndur hér við þennan alþjóðlega umhverfisháskóla. Þessi skóli mun vekja athygli langt út fyrir landsteinana, því að með þessu sýna Íslendingar að þeir ætla að leggja sitt af mörkum til að gera jörðina byggilega lengur en nú lítur út fyrir.
Og hvernig á svo að fá fjármagn í þetta verkefni. Hér erum við ekkert bara að leita til Bjarna og Björgólfs... Við leitum líka til Al Core og allra hinna sem fjármagnið hafa og umhugað er um þetta verkefni. Verum stórhuga og hugrökk.

Og þetta á ekki að vera útibú frá öðrum háskóla. Því við þurfum einmitt að breyta þeim hugsunarhætti, að hér geti eingöngu risið útibú, einskonar varaskeifa fyrir þá sem eru annars staðar. Við þurfum ekki fleiri stofnanir með einum starfsmanni sem er forstsöðumaður yfir sjálfum sér. Þessi Alþjóðlegi umhverfisháskóli verður staðsettur hér og hvergi annars staðar. Við veigrum okkur ekkert við því að flytja út um heim í leit að menntun. Þýskaland, England, Bandaríkin Singapúr. Allt eru þetta nýlendur íslenskra námsmanna sem ferðast með fjölskyldur sínar heimshorna á milli í leit að menntun. Því ekki að horfa svo á að hægt sé að flytja vestur á firði í leit að réttri menntun. Íslenskar og erlendar stúdentafjölskyldur koma vestur á firði – rétt eins og til Singapúr og Boston. Skjótast í raggagarð, fara í rennibrautina í bolungarvík og drekka kaffi í Edinborg.
Þess vegna segi ég, reisum hér sérstaka háskóla sem bara verða hér. Einstakan háskóla sem hugsar um framtíðina.

Þegar þetta er komið á laggirnar má leita fanga víðar – hér má reisa Iðnháskólann sem menntamálaráðherra taldi svo brýnt að reisa, sem og tónlistarháskóladeild hér í vöggu tónlistarinnar. Samhliða þessu skapast störf – það er fullt af fyrirtækjum hér á svæðinu sem þarfnast menntaðra starfsmanna. Fyrirtæki sem að hafa trú á svæðinu. Hér fjölgar þjónustustörfum, ferðamenn koma hingað á þetta háskólasvæði. Allt þetta – með því að breyta hér hugarfarinu. Gefa svæðinu séns.

Síðasta vetur var mér svo tíðrætt um samgöngurnar hingað vestur – hversu hörmulegar þær eru. Núna – nenni ég ekki að eyða tíma í þær – hvers vegna – því að það má aldrei aftur láta það líta þannig út að samgöngubætur hingað á vestfirði séu einhvers konar mótvægisaðgerðir til handa fátæku svæði. Þetta er auðvitað bara móðgun að koma svona fram við fólk. Þegar vegalagning fer fram annars staðar á land – þegar verið er að laga vegina í borgarfirðinum eða um suðurland kallast það seint mótvægisaðgerðir. Þetta eru bara nauðsynlegar aðgerðir til að viðhalda vegakerfi landsins. Af því að fólk hefur trú á svæðunum. Því bið ég þá sem hlusta á þetta – að skila því til ráðamanna að við Vestfirðingar lítum ekki á vegagerð sem mótvægisaðgerð. Við þurfum að hætta að horfa á svæðið sem einhvern bastarð sem þarf að henda dúsu í. Við þurfum að fara að leyfa öðrum að komast að þessu best geymda leyndarmáli Íslands. Það vantar ekki hugmyndirnar heldur að svæðinu sé gefið það tækifæri sem það á skilið. Hættum að spyrja þá sem hingað koma hvenær þeir fari aftur og hvort fjöllin séu ekki yfirþyrmandi. Verum viðbúin þegar afi Hallgrímur spyr okkur hvort að allir séu ekki vondir við okkur – verum viðbúin að svara – ónei afi minn og brosum á móti.

Helga Vala Helgadóttir flutti erindið á vetrarþingi Framtíðarlandsins, „Vestfirðir á teikniborðinu“.