Skrifað að Þorvarði Árnasyni 14. febrúar 2007

Græn stjórnmál á Íslandi?

Eru græn stjórnmál orðin að veruleika á Íslandi? Sú spurning verður æ áleitnari eftir því sem nær dregur Alþingiskosningum nú í maí. Í tilraun til að svara þessari spurningu er nærtækast að líta til útkomu sveitarstjórnarkosninganna á síðastliðnu ári og þá einkum þess fylgistaps sem Framsóknarflokkurinn varð þar fyrir víða um land. Margir stjórnmálaskýrendur röktu fylgistap flokksins til umhverfismála; að áherslur hans í stóriðjumálum væru ekki lengur kjósendum að skapi, jafnvel að verið væri að refsa flokknum fyrir framgöngu hans í Kárahnjúkamálinu. Ef þessi túlkun er rétt, þá höfðu „grænu atkvæðin“ – þ.e. atkvæði sem kjósendur ráðstafa fyrst og fremst á grundvelli sannfæringar sinnar í umhverfismálum – þar með í fyrsta skipti haft veruleg áhrif á úrslit kosninga á Íslandi. Niðurstaða sveitarstjórnarkosninganna 2006 hlýtur þá jafnframt að vekja spurningar um framhald mála; hvort sá tónn sem þar var sleginn muni á einhvern hátt enduróma nú í vor? Jafnframt vaknar sú spurning hvort landslagið í íslenskum stjórnmálum sé ef til vill að breytast til frambúðar.

Hvað eru græn stjórnmál?

Umhverfispólitík eða „græn stjórnmál“ má skilgreina á margvíslegan hátt, rétt eins og hugsjónir umhverfisverndarsinna, samtök þeirra eða stjórnmálaflokka. Umhverfispólitík er ekki eingöngu bundin hefðbundnu flokkastarfi, hún getur einnig – eða allt eins – birst í starfsemi grasrótarhreyfinga og/eða í lífsvenjum einstaklinga. Í víðasta skilningi má jafnvel segja að allt það sem t.a.m. ríki, sveitarfélög, stofnanir og skólar aðhafast (eða aðhafast ekki) í þágu umhverfisverndar sé einnig til marks um umhverfispólitík – jákvæða eða neikvæða, eftir atvikum.
Þegar spurt er hvort græn stjórnmál séu orðin að veruleika á Íslandi er svarið því augljóslega: „Já, vitaskuld!“, a.m.k. í þeim víða skilningi sem lagður var í hugtakið hér að ofan. Sú niðurstaða breytir því þó ekki að lykillinn að framförum í umhverfisvernd á öllum þessum sviðum er að stórum – ef ekki stærstum – hluta fólginn í því að umhverfismálunum verði raðað mun ofar á forgangslista stjórnmálamanna en verið hefur til þessa, einkum þó hjá þeim sem fara með stjórn landsins hverju sinni.

Framan af einkenndist umhverfispólitík á Íslandi fyrst og fremst af hugsjónastarfi umhverfis- og náttúruverndarsamtaka sem yfirleitt voru fámenn og nutu takmarkaðs skilnings á baráttumálum sínum, hvort heldur hjá almenningi eða stjórnvöldum. Varla hefur farið fram hjá neinum að tímarnir hafa breyst. Vinsældir Draumalandsins, hugmyndir um nýtt grænt framboð, tilurð nýrra þverpólitískra grasrótarhreyfinga bæði svæðisbundið og á landsvísu og, síðast en ekki síst, auknar efasemdir um stóriðjustefnuna hjá kjósendum á hægri vængnum – allt eru þetta vísbendingar um mikla gerjun á allra síðustu mánuðum í íslenskum stjórnmálum. Segja má að þessir þræðir komi allir saman í einni lykilspurningu: Verður kosið um stóriðjustefnuna í vor og, ef svo er, þá með hvaða hætti?

Er rautt-blátt (ennþá) aðalmálið?

Tengsl umhverfisverndarhyggju við hefðbundin vinstri-hægri skil í stjórnmálum hafa talsvert verið til umræðu að undanförnu. Slíkar umræður eru mikið til nýlunda hér á landi og segja má að þær snúist um tvennt: Annarsvegar hvort eða hvernig umhverfisvernd geti samrýmst hefðbundnum áherslum hægrimanna í stjórnmálum og hinsvegar hvort skipti þegar upp er staðið meira máli í samtímanum – aukin áhersla á umhverfisvernd eða hefðbundin ágreiningsefni hægri- og vinstrimanna?
Hvað það síðartalda snertir er mergurinn málsins sá hvort nú séu að myndast ný, varanleg skil í íslenskum stjórnmálum á milli þeirra sem velja umhverfisvernd fram yfir stóriðju og hinna sem taka andstæðan pól í hæðina. Í erindi á Hugvísindaþingi Háskóla Íslands síðastliðið haust velti ég upp þeirri spurningu hvort kominn væri nýr „grænn-grár“ ás til hliðar við – eða öllu heldur þvert á – hinn gamalgróna „rauða-bláa“ ás í íslenskum stjórnmálum (sjá skýringarmynd). Tilkoma þessa nýja áss byggðist þá á því að verulegur hluti kjósenda setti umhverfismálin í forgang fram yfir hefðbundin vinstri-hægri ágreiningsefni og væri þá jafnframt reiðubúinn að verja atkvæði sínu fyrst og fremst út frá sannfæringu sinni í þeim málum.

Ýmsar vísbendingar eru komnar fram um að slíkur grænn-grár ás sé að verða að veruleika á Íslandi, líkt og gerst hefur í fjölmörgum öðrum löndum. Líklegt er að fleiri þættir en áhugi á umhverfisvernd spili þar inní, t.a.m. aukin „miðjusækni“ hægri- og vinstriflokka sem gerir skilin á milli þeirra sífellt ógreinilegri og einnig vaxandi efasemdir um hefðbundið starf innan stjórnmálaflokka sem m.a. lýsir sér í auknum fjölda fólks sem kýs að standa utan slíkra flokka. Þróun grænna stjórnmála helst því mjög náið í hendur við lýðræðisþróun almennt; hjá mörgum grænum kjósendum snýst málið ekki aðeins um umhverfisvernd sem slíka heldur einnig um öðruvísi – og betri – pólitík.

Verður kosið um stóriðjustefnuna í vor?

Vandinn sem grænir kjósendur standa frammi fyrir er hvernig þeir geti best haft áhrif á gang umhverfismála á grundvelli þeirra lýðræðislegu úrræða sem þeim standa opin í dag. Ljóst er að mikið verður í húfi á næsta kjörtímabili því þá verða teknar endanlegar ákvarðanir um stóriðjuáform sem munu breyta ásýnd landsins um alla framtíð – ef þær verða heimilaðar. Ýmsar leiðir standa til boða, þ.m.t. stuðningur við þá stjórnmálamenn og flokka sem hafa beitt sér gegn stóriðjustefnunni, tilraunir til umbóta innan þeirra stjórnmálaflokka sem hallastir hafa verið undir stóriðju, stofnun nýs framboðs sem myndi beita sér fyrst og fremst gegn frekari stóriðju, baráttu- og málefnastarf innan grænna grasrótarsamtaka og, síðast en ekki síst, almenn pólitísk virkni einstaklinga, t.d. í gegnum blaðaskrif eða þrýsting á valdhafa.

Allar ofangreindar leiðir rúmast vel innan grænna stjórnmála en hvaða leið væri árangursríkast að fara verður hver kjósandi að gera upp við sig. Ef einhver fjöldi fólks vill taka sig saman og stofna nýjan stjórnmálaflokk þá er það að sjálfsögðu lýðræðislegur réttur þess – en þeir hinir sömu verða þá að vera meðvitaðar um það að slíkt kynni ekki að vera vænlegasta leiðin til úrbóta þegar á heildina er litið.

Andstaða við stóriðjustefnuna er auðvitað ekki eina umhverfismálið sem grænir kjósendur gætu sett á oddinn, en er þó að öllum líkindum það málefni sem flestir þeirra – óháð hugsjónum eða aðild að samtökum eða flokkum – gætu náð samstöðu um. Áframhaldandi uppbygging stóriðju er jafnframt eitt þeirra mála sem brennur hvað heitast á Íslendingum nú um stundir. Um stóriðjustefnuna eru vissulega skiptar skoðanir en undir slíkum kringumstæðum hlýtur það einmitt að vera einföld sanngirniskrafa að landsmenn, hvaða skoðun sem þeir kunna að hafa á málinu, fái tækifæri til þess að kjósa um það með skýrum og ótvíræðum hætti í næstu alþingiskosningum.

Málið snýst ekki aðeins um leiðir til að koma á sátt á milli manns og náttúru heldur einnig – og ekki síður – um leiðir til að bæta fyrir þann klofning og þau sár sem umdeildar stóriðjuframkvæmdir eins og Kárahnjúkavirkjun hafa skilið eftir hjá íslensku þjóðinni. Það mál varðar ekki síður stjórnmálamenn en kjósendur; nú reynir á hvort þeir búi yfir þeim myndugleika sem þarf til að leggja verk sín og áform í umhverfis- eða stóriðjumálum í dóm kjósenda með ótvíræðum hætti.

Eftir sitja ýmis úrlausnarefni hjá grænum kjósendum; hvað (ef eitthvað) ætla þeir að gera fram að kosningum og hvernig eiga þeir að verja þessu eina atkvæði sem þeir hafa til umráða þegar þar að kemur eða – kannski öllu heldur – hvað ættu þeir að láta ráða úrslitum í því máli.

Höfundur er doktor í umhverfisfræðum