Er hnattræn skylda að virkja
Skrifað af Jóni Kalmanssyni 19. mars 2007
Er hnattræn skylda að virkja?
Í umræðum um virkjanir og stóriðju á Íslandi á undanförnum árum hefur verið teflt fram vissri hugmynd um siðferðilega ábyrgð og skyldu Íslendinga í alþjóðlegu samhengi. Hugmyndin er í stuttu máli sú að Íslendingum beri skylda til að nýta hreinar, endurnýjanlegar orkulindir sínar í þágu stóriðju, einkum álvinnslu, til þess að ekki þurfi að vinna álið annars staðar, með rafmagni sem framleitt er með mengandi kolum, eða þar sem virkjanaframkvæmdir flæma fjölda fólks frá heimilum sínum. Með því að virkja íslensk fallvötn og jarðvarma séu Íslendingar að gera skyldu sína til að draga úr magni gróðurhúsalofttegunda í lofthjúp jarðarinnar og sporna við breytingum af völdum gróðurhúsaáhrifa. Einn ötulasti talsmaður þessa sjónarmiðs hefur verið Jakob Björnsson. Í greininni „Um samskipti manns og náttúru“ segir Jakob meðal annars:
„Sá sem er á móti álvinnslu á Íslandi skuldar svar við þeirri spurningu hvar annarsstaðar eigi að vinna þann hluta af álþörf heimsþorpsins sem hann vill ekki að unninn sé á Íslandi. Á að vinna hann með rafmagni úr kolum með tífaldri þeirri losun á koltvísýringi sem fylgir vinnslu hans á Íslandi? [...] Það er ekki gilt svar að segja að okkur komi ekki við hvað aðrir gera. Okkur kemur það við. Okkur kemur sannarlega við hvort hættan eykst á því að Golfstraumurinn breyti um stefnu, vegna meiri losunar á koltvísýringi frá álvinnslu annarsstaðar, eða ekki. Það er heldur ekki gilt svar að segja að ekkert muni um Íslendinga í þessu efni. Hver Íslendingur getur ekki ætlað sér minni ábyrgð en hver íbúi fjölmennari landa á umhverfi heimsþorpsins. Okkur ber skylda til að hugsa um hag bróður okkar og systur þótt þau búi annarsstaðar. Gjafmildi forsjónarinnar við okkur á hreinar, endurnýjanlegar orkulindir leggur okkur vissulega siðferðilegar skyldur á herðar.“[1]
Það er ómaksins vert að skoða röksemdafærslu Jakobs nánar. Ef til vill myndi einhver afskrifa hana strax á þeim forsendum að sá sem beitir henni sé úlfur í sauðargæru. Baráttumál Jakobs hafi alla tíð – og löngu áður en hlýnun andrúmsloftsins komst í hámæli – verið að Íslendingar ættu að virkja eins mikið af nýtanlegri orku sinni og markaður væri fyrir. Nú hafi hann einfaldlega fundið hentuga siðferðilega tylliástæðu sínum gamla draumi til stuðnings. Slíkt andsvar er hins vegar ómálefnalegt. Ég sé enga ástæðu til að ætla annað en að barátta Jakobs fyrir að Íslendingar nýttu orkulindir sínar hafi alla tíð byggst á einlægri sannfæringu um að það væri þjóðinni til góðs – og hann hefur áreiðanlega oft haft rétt fyrir sér í því efni. Ég sé heldur ekki ástæðu til að ætla annað en að röksemdafærsla hans hér að ofan byggist á einlægum vilja hans til að taka hnattræna félagslega ábyrgð og gæta bróður síns, svo vísað sé til Biblíunnar og Jakobs. Raunar vitnar Jakob óspart í Biblíuna máli sínu til stuðnings. Hann tengir saman orð fyrstu Mósebókar, um að maðurinn skuli gera sér jörðina undirgefna og drottna yfir dýrunum, við kærleiksboðorðið: „Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig“. Út frá þessu kemst hann að þeirri niðurstöðu að okkur beri að beita því valdi sem Guð hefur gefið okkur til að nýta auðlindir náttúrunnar með þeim hætti að nýtingin komi öllum jarðarbúum til góða. Ef við getum lagt okkar af mörkum til velferðar jarðarbúa með því að framleiða ál með mengunarlausri orku þá er það bæði siðferðileg og guðfræðileg skylda okkar að gera það.
Ég ætla ekki að ræða þá spurningu nú hvort sú fullyrðing stenst að það minnki mengun í heiminum ef Íslendingar virkja orkulindir sínar í þágu stóriðju – þótt mér virðist það ekki jafn sjálfgefið og Jakobi. Að þessu sinni hef ég áhuga á að ræða þann siðferðisskilning sem liggur röksemdafærslu Jakobs til grundvallar. Þessi tiltekni skilningur á siðferði og skyldu okkar við náungann er býsna algengur nú um stundir. Siðferðisskilningur Jakobs byggjast á nytjahyggju; því viðhorfi að frumskylda okkar sé að gera það sem samkvæmt útreikningum okkar stuðlar að sem bestu ástandi í öllum heiminum. Við eigum að reyna að hámarka góðar afleiðingar breytni okkar fyrir heildina og lágmarka hinar slæmu. Þessi afstaða til siðferðis er á hinn bóginn fremur ný af nálinni í sögunni og hún er svo sannarlega ekki hafin yfir allan vafa. Að mínu viti höfum við góðar og gildar ástæður til að hafna henni. Til að skýra það er ágætt að byrja á skoða túlkun Jakobs á Biblíunni. Jakob segir að ef við lesum saman boðskapinn í fyrstu Mósebók og kærleiksboðorðinu þá blasi við að Guð gefi manninum vald yfir auðlindum jarðarinnar en með því skilyrði að hann nýti þær öllum jarðarbúum til góða. Því beri okkur ekki aðeins að útrýma örbirgð heldur einnig „að huga að því hvaðan náungi okkar hinum megin á hnettinum geti fengið það ál sem hann þarf á að halda“. Ég er ekki guðfræðingur fremur en Jakob en hér virðist mér eitthvað skorta á sannfærandi lestur á Biblíunni. Meðal annars er vert að taka eftir að Jakob vitnar aðeins í hluta æðsta boðorðs kristinna manna. Jesús segir í Matteusarguðsspjalli (22, 37-39): „‘Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum.’ Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð. Annað er þessu líkt: ‘Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig’“. Það er kannski von að Jakob sleppi fyrri hlutanum enda hneigjumst við hinir veraldarsinnuðu nútímamenn til að gera það. En þessi niðurfelling hefur mikla þýðingu. Hvers vegna er það að viðurkenna og elska Guð fyrsta boðorð kristinna manna og hvaða ljósi varpar það á orð sköpunarsögunnar um drottnun mannsins yfir náttúrunni?
Hér er gamalt svar við þeirri spurningu sem mér virðist vera í anda Biblíunnar: Guð setti mannkynið yfir sköpunina og ætlaði því jörðina til afnota. Mannkynið er aftur á móti á jörðinni til að þjóna og tilbiðja Guð. Notkun þess á gæðum náttúrunnar á að þjóna þessu markmiði. Syndin veldur því á hinn bóginn að menn verða uppteknir af þessum gæðum ekki fyrir sakir Guðs heldur fyrir sjálfa sig. Þeir taka að sækjast eftir hlutum eins og þeir væru markmið í sjálfum sér. Samstundis er hinni réttu skipan sköpunarinnar umturnað. Um leið og menn gera hluti að hinu endanlega markmiði sínu falla bæði þeir og veröldin úr réttum tengslum við hið góða. Þeir hlutir sem skapaðir voru til að þjóna mönnum verða umsvifalaust drottnarar manna og hjáguðir, sem þeir taka að lúta og þjóna. Menn verða jafnvel ófærir um að njóta hlutanna sem skyldi því um leið og menn gera sig háða þeim missa þeir sjálfstæðið, fjarlægðina og léttleikann sem nauðsynlegur er til að geta notið þeirra. Samkvæmt þessu ber ekki að skilja orð sköpunarsögunnar um að maðurinn geri sér jörðina undirgefna fyrst og fremst sem boðskap um leyfi sem menn fái frá Guði til að nýta náttúruauðlindir, að minnsta kosti ekki eins og Jakob og margir aðrir skilja það leyfi. Það ber að skilja þau andspænis hinum meginvalkostinum sem menn hafa í lífinu, að menn geri sig undirgefna hlutunum, það er að segja, að hlutir og veraldleg öfl drottni yfir hugskoti þeirra, stýri hugsun þeirra og gerðum. Fyrir hinum trúaða er trú á Guð eina raunhæfa vörnin gegn slíkri undirgefni.
Ekki geta allir samsamað sig þessari trúarlegu sýn en hún er hluti af kristinni hefð og sá sem ætlar að notfæra sér Biblíuna máli sínu til stuðnings verður að mínum dómi að gangast við henni. Hvað sjáum við þegar við lítum á okkar eigin samtíma í ljósi þessarar hefðar? Smeykur er ég um að óþægilega víða sjáum við merki um skurðgoða- og hjáguðadýrkun; um það að „hlutirnir sitji í hnakknum og ríði mannkyninu“.[2] Nærtækt er að nefna dæmi úr grein Jakobs. Í málsgreinunum á undan þeirri sem vitnað var til hér á undan lýsir Jakob því hvernig spurn eftir áli í heiminum muni fara vaxandi á næstu áratugum. Ástæðurnar segir hann einkum vera fólksfjölgun og iðnvæðingu þróunarlanda. Álnotkun muni einnig aukast í núverandi iðnríkjum, en mun hægar. Hún muni meðal annars aukast í flugvélasmíði vegna mikillar aukningar ferðamennsku. Þess verður hvergi vart að Jakob setji spurningarmerki við þessa þróun. Öðru nær. Það er fremur eins og hann sé að lýsa einhverju gefnu, einhverju sem við þurfum að beygja okkur undir og þjóna. Engu er líkara en að við séum að ræða um guðinn Eftirspurn. Þó er vart hægt að hugsa sér mannlegra fyrirbæri en eftirspurn. Og þótt Jakob gæti þess að tengja eftirspurn við mannlegar þarfir – því hann veit að með því fær eftirspurn siðferðilega réttlætingu – þá vita allir sem vilja vita að eftirspurn á markaði miðast ekki við það eitt að uppfylla þarfir. Samfélagskerfið sem styrkst hefur í sessi á undanförnum áratugum á tilvist sína í bókstaflegum skilningi undir því að skapa sífellt nýjar og ófullnægðar langanir, og sífellt nýjar og kostnaðarsamari leiðir til að reyna að fullnægja þeim löngunum.
Sanngjarnt er að benda á það að Jakob viðurkennir að hluta til að velmegunarsamfélög eigi í vanda. Hann segir að eftir að almennur efnahagur stórbatnaði í iðnríkjunum þá „veit fólk ekki sitt rjúkandi ráð“. En hann ber ekki kennsl á eðli og dýpt vandans. Það er margt til í því hjá Jakobi að við sólundum efnahag okkar vegna „heimsku og vankunnáttu“, óraunsæis og klaufaskapar. Hann sér hins vegar ekki hvernig það efnahagskerfi sem við höfum búið okkur til beinlínis hampar og þrífst á þessum brestum okkar. Og umfram allt sér hann ekki hvernig hans eigið hugarfar, og okkar flestra, felur oft í sér skurðgoðadýrkun sem skapar vandann fremur en að leysa hann.
Við getum nú séð betur hvað er athugavert við nytsemisrök Jakobs. Okkur eru fengnir tveir kostir til að velja milli. Annað hvort virkjum við hreinar og endurnýjanlegar orkulindir íslensku þjóðarinnar í þágu álframleiðslu eða við bregðumst siðferðilegri ábyrgð okkar gagnvart bræðrum okkar og systrum annars staðar í heiminum, og gott ef ekki líka komandi kynslóðum. Ekkert rúm er gefið fyrir fleiri kosti. Ekki er gert ráð fyrir þeim möguleika að skynsamt og siðferðilega ábyrgt fólk gæti með réttu neitað að láta heimsspurn eftir áli ákvarða rétt eða rangt og hvert beri að stefna. Allt andóf gegn kröfu markaðarins er fyrirfram dæmt sem siðleysi. En þetta eru óboðlegir afarkostir og röng mynd af því hvaða möguleikar eru í stöðunni fyrir skynsamt fólk. Við getum haft að leiðarljósi annars konar lögmál en hið manngerða lögmál framboðs og eftirspurnar. Þetta lögmál gæti verið kærleiksboðorðið sem minnst var á áður, sem hvetur menn til að elska hinn sanna Guð, Guð sem þykist ekki vera annar en hann er, sem er ekki hjáguð er skrýðist búningi náungakærleika og hreinleika en er í raun manngerð eftirspurn. Þetta lögmál gæti líka verið hugsjón heimspekinnar um líf yfirvegunar og skynsemi, líf sem einkennist meðal annars af sjálfstæði, einfaldleika og undrun andspænis veruleikanum. Enn gæti það verið vistfræðileg hugsjón um að skilja ekki eftir sig dýpri spor í vistkerfum jarðarinnar en þessi sömu vistkerfi geta borið. Í öllum þessum tilfellum er rými fyrir heiðarlegt, skynsamlegt andóf gegn þeim öflum sem menn búa sér svo oft til og beygja sig svo skilyrðislaust undir. Og í þeim öllum er skilningur á því að það geti varðað skynsamt fólk miklu að taka ekki með eigin hendi þátt í verkum sem vinna þessum öflum lið og sýna þeim undirgefni.
Djúpt í vestrænni menningu er fólgið minni um friðsamt, staðfast andóf gegn þeim falsguðum og gerviverðmætum sem menn eru sífellt að búa sér til og gera sig handgengna. Við finnum slík minni til dæmis bæði í hinni kristnu og grísku rót menningarinnar, í mönnum á borð við Jesú og Sókrates. Að sjálfsögðu er andóf ekki hafið yfir allan vafa frekar en annað í mannheimum og undirrót þess er síður en svo alltaf göfug. Samt fullyrði ég að í heiminum eins og hann er birtist heilbrigð siðferðisvitund alltaf öðrum þræði sem andóf gegn þeim öflum sem ríkja yfir manninum. Ég á ekki endilega við andóf gegn spilltum, kjarklausum eða hugsjónasnauðum stjórnmála- og kaupsýslumönnum eða öðrum slíkum. Ég á ekki síður við andóf gegn ráðandi öflum í hugsun okkar sjálfra. Vandi okkar sem nú lifum er sá að við erum þrátt fyrir allt okkar ríkidæmi – eða vegna þess – orðin svo fátæk í anda og einsleit í hugsun að við getum varla orðað það fyrir sjálfum okkur lengur að slíkt andóf sé raunverulegur, skynsamlegur möguleiki. Það er kominn tími til að endurvekja vitundina um þennan möguleika því bæði jörðin og mannfólkið sem á henni lifir þarf einmitt nú sárlega á henni að halda.
Ég efast ekki eitt andartak um að við höfum góðar og gildar ástæður til að andæfa nytjahyggju Jakobs og leggjast gegn því að íslenskum dölum sé sökkt í nafni þess að systkini okkar annarstaðar á hnettinum geti fengið sitt daglega ál. Við getum andæft vegna þess að menning okkar er í blindgötu ósjálfbærra, mengandi framleiðsluhátta og neyslu sem nú eru farnir að raska verulega lífsskilyrðum fólks á jörðinni, einkum hinna fátækari. Við getum andæft fáránleika þess að tengja sífellt aukna álframleiðslu við nauðsyn þess að aflétta neyð hinna fátæku í heiminum, þegar sú neyð tengist nær alfarið óréttlátum leikreglum í alþjóðaviðskiptum, misskiptingu auðs og spillingu. Við getum andæft hinu ráðandi verðmætamati sem einblínir á náttúruna sem uppsprettu auðs en viðurkennir hana ekki í raun sem uppsprettu tilgangs og merkingar, eða sem heilaga sköpun. Við getum andæft vegna þess að maðurinn hefur gert sig að þræli langana sinna í stað þess að njóta vitundarinnar í eigin brjósti um tilvistina og heiminn. Við getum andæft af mörgum ólíkum ástæðum. Og slíkt andóf er, þegar allt kemur til alls, heilbrigð og upprétt viðbrögð hinnar hugsandi, vitandi mannveru.
[1] Sjá http://www.landvernd.is/natturuafl/fraedsluefni/samskipti_manns.html
[2] Orðalagið er fengið úr ljóði Ralphs Waldos Emerson, „Ode, Inscribed to William H. Channing“:
„Things are in the saddle,
And ride mankind“.
Er hnattræn skylda að virkja?
Í umræðum um virkjanir og stóriðju á Íslandi á undanförnum árum hefur verið teflt fram vissri hugmynd um siðferðilega ábyrgð og skyldu Íslendinga í alþjóðlegu samhengi. Hugmyndin er í stuttu máli sú að Íslendingum beri skylda til að nýta hreinar, endurnýjanlegar orkulindir sínar í þágu stóriðju, einkum álvinnslu, til þess að ekki þurfi að vinna álið annars staðar, með rafmagni sem framleitt er með mengandi kolum, eða þar sem virkjanaframkvæmdir flæma fjölda fólks frá heimilum sínum. Með því að virkja íslensk fallvötn og jarðvarma séu Íslendingar að gera skyldu sína til að draga úr magni gróðurhúsalofttegunda í lofthjúp jarðarinnar og sporna við breytingum af völdum gróðurhúsaáhrifa. Einn ötulasti talsmaður þessa sjónarmiðs hefur verið Jakob Björnsson. Í greininni „Um samskipti manns og náttúru“ segir Jakob meðal annars:
„Sá sem er á móti álvinnslu á Íslandi skuldar svar við þeirri spurningu hvar annarsstaðar eigi að vinna þann hluta af álþörf heimsþorpsins sem hann vill ekki að unninn sé á Íslandi. Á að vinna hann með rafmagni úr kolum með tífaldri þeirri losun á koltvísýringi sem fylgir vinnslu hans á Íslandi? [...] Það er ekki gilt svar að segja að okkur komi ekki við hvað aðrir gera. Okkur kemur það við. Okkur kemur sannarlega við hvort hættan eykst á því að Golfstraumurinn breyti um stefnu, vegna meiri losunar á koltvísýringi frá álvinnslu annarsstaðar, eða ekki. Það er heldur ekki gilt svar að segja að ekkert muni um Íslendinga í þessu efni. Hver Íslendingur getur ekki ætlað sér minni ábyrgð en hver íbúi fjölmennari landa á umhverfi heimsþorpsins. Okkur ber skylda til að hugsa um hag bróður okkar og systur þótt þau búi annarsstaðar. Gjafmildi forsjónarinnar við okkur á hreinar, endurnýjanlegar orkulindir leggur okkur vissulega siðferðilegar skyldur á herðar.“[1]
Það er ómaksins vert að skoða röksemdafærslu Jakobs nánar. Ef til vill myndi einhver afskrifa hana strax á þeim forsendum að sá sem beitir henni sé úlfur í sauðargæru. Baráttumál Jakobs hafi alla tíð – og löngu áður en hlýnun andrúmsloftsins komst í hámæli – verið að Íslendingar ættu að virkja eins mikið af nýtanlegri orku sinni og markaður væri fyrir. Nú hafi hann einfaldlega fundið hentuga siðferðilega tylliástæðu sínum gamla draumi til stuðnings. Slíkt andsvar er hins vegar ómálefnalegt. Ég sé enga ástæðu til að ætla annað en að barátta Jakobs fyrir að Íslendingar nýttu orkulindir sínar hafi alla tíð byggst á einlægri sannfæringu um að það væri þjóðinni til góðs – og hann hefur áreiðanlega oft haft rétt fyrir sér í því efni. Ég sé heldur ekki ástæðu til að ætla annað en að röksemdafærsla hans hér að ofan byggist á einlægum vilja hans til að taka hnattræna félagslega ábyrgð og gæta bróður síns, svo vísað sé til Biblíunnar og Jakobs. Raunar vitnar Jakob óspart í Biblíuna máli sínu til stuðnings. Hann tengir saman orð fyrstu Mósebókar, um að maðurinn skuli gera sér jörðina undirgefna og drottna yfir dýrunum, við kærleiksboðorðið: „Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig“. Út frá þessu kemst hann að þeirri niðurstöðu að okkur beri að beita því valdi sem Guð hefur gefið okkur til að nýta auðlindir náttúrunnar með þeim hætti að nýtingin komi öllum jarðarbúum til góða. Ef við getum lagt okkar af mörkum til velferðar jarðarbúa með því að framleiða ál með mengunarlausri orku þá er það bæði siðferðileg og guðfræðileg skylda okkar að gera það.
Ég ætla ekki að ræða þá spurningu nú hvort sú fullyrðing stenst að það minnki mengun í heiminum ef Íslendingar virkja orkulindir sínar í þágu stóriðju – þótt mér virðist það ekki jafn sjálfgefið og Jakobi. Að þessu sinni hef ég áhuga á að ræða þann siðferðisskilning sem liggur röksemdafærslu Jakobs til grundvallar. Þessi tiltekni skilningur á siðferði og skyldu okkar við náungann er býsna algengur nú um stundir. Siðferðisskilningur Jakobs byggjast á nytjahyggju; því viðhorfi að frumskylda okkar sé að gera það sem samkvæmt útreikningum okkar stuðlar að sem bestu ástandi í öllum heiminum. Við eigum að reyna að hámarka góðar afleiðingar breytni okkar fyrir heildina og lágmarka hinar slæmu. Þessi afstaða til siðferðis er á hinn bóginn fremur ný af nálinni í sögunni og hún er svo sannarlega ekki hafin yfir allan vafa. Að mínu viti höfum við góðar og gildar ástæður til að hafna henni. Til að skýra það er ágætt að byrja á skoða túlkun Jakobs á Biblíunni. Jakob segir að ef við lesum saman boðskapinn í fyrstu Mósebók og kærleiksboðorðinu þá blasi við að Guð gefi manninum vald yfir auðlindum jarðarinnar en með því skilyrði að hann nýti þær öllum jarðarbúum til góða. Því beri okkur ekki aðeins að útrýma örbirgð heldur einnig „að huga að því hvaðan náungi okkar hinum megin á hnettinum geti fengið það ál sem hann þarf á að halda“. Ég er ekki guðfræðingur fremur en Jakob en hér virðist mér eitthvað skorta á sannfærandi lestur á Biblíunni. Meðal annars er vert að taka eftir að Jakob vitnar aðeins í hluta æðsta boðorðs kristinna manna. Jesús segir í Matteusarguðsspjalli (22, 37-39): „‘Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum.’ Þetta er hið æðsta og fremsta boðorð. Annað er þessu líkt: ‘Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig’“. Það er kannski von að Jakob sleppi fyrri hlutanum enda hneigjumst við hinir veraldarsinnuðu nútímamenn til að gera það. En þessi niðurfelling hefur mikla þýðingu. Hvers vegna er það að viðurkenna og elska Guð fyrsta boðorð kristinna manna og hvaða ljósi varpar það á orð sköpunarsögunnar um drottnun mannsins yfir náttúrunni?
Hér er gamalt svar við þeirri spurningu sem mér virðist vera í anda Biblíunnar: Guð setti mannkynið yfir sköpunina og ætlaði því jörðina til afnota. Mannkynið er aftur á móti á jörðinni til að þjóna og tilbiðja Guð. Notkun þess á gæðum náttúrunnar á að þjóna þessu markmiði. Syndin veldur því á hinn bóginn að menn verða uppteknir af þessum gæðum ekki fyrir sakir Guðs heldur fyrir sjálfa sig. Þeir taka að sækjast eftir hlutum eins og þeir væru markmið í sjálfum sér. Samstundis er hinni réttu skipan sköpunarinnar umturnað. Um leið og menn gera hluti að hinu endanlega markmiði sínu falla bæði þeir og veröldin úr réttum tengslum við hið góða. Þeir hlutir sem skapaðir voru til að þjóna mönnum verða umsvifalaust drottnarar manna og hjáguðir, sem þeir taka að lúta og þjóna. Menn verða jafnvel ófærir um að njóta hlutanna sem skyldi því um leið og menn gera sig háða þeim missa þeir sjálfstæðið, fjarlægðina og léttleikann sem nauðsynlegur er til að geta notið þeirra. Samkvæmt þessu ber ekki að skilja orð sköpunarsögunnar um að maðurinn geri sér jörðina undirgefna fyrst og fremst sem boðskap um leyfi sem menn fái frá Guði til að nýta náttúruauðlindir, að minnsta kosti ekki eins og Jakob og margir aðrir skilja það leyfi. Það ber að skilja þau andspænis hinum meginvalkostinum sem menn hafa í lífinu, að menn geri sig undirgefna hlutunum, það er að segja, að hlutir og veraldleg öfl drottni yfir hugskoti þeirra, stýri hugsun þeirra og gerðum. Fyrir hinum trúaða er trú á Guð eina raunhæfa vörnin gegn slíkri undirgefni.
Ekki geta allir samsamað sig þessari trúarlegu sýn en hún er hluti af kristinni hefð og sá sem ætlar að notfæra sér Biblíuna máli sínu til stuðnings verður að mínum dómi að gangast við henni. Hvað sjáum við þegar við lítum á okkar eigin samtíma í ljósi þessarar hefðar? Smeykur er ég um að óþægilega víða sjáum við merki um skurðgoða- og hjáguðadýrkun; um það að „hlutirnir sitji í hnakknum og ríði mannkyninu“.[2] Nærtækt er að nefna dæmi úr grein Jakobs. Í málsgreinunum á undan þeirri sem vitnað var til hér á undan lýsir Jakob því hvernig spurn eftir áli í heiminum muni fara vaxandi á næstu áratugum. Ástæðurnar segir hann einkum vera fólksfjölgun og iðnvæðingu þróunarlanda. Álnotkun muni einnig aukast í núverandi iðnríkjum, en mun hægar. Hún muni meðal annars aukast í flugvélasmíði vegna mikillar aukningar ferðamennsku. Þess verður hvergi vart að Jakob setji spurningarmerki við þessa þróun. Öðru nær. Það er fremur eins og hann sé að lýsa einhverju gefnu, einhverju sem við þurfum að beygja okkur undir og þjóna. Engu er líkara en að við séum að ræða um guðinn Eftirspurn. Þó er vart hægt að hugsa sér mannlegra fyrirbæri en eftirspurn. Og þótt Jakob gæti þess að tengja eftirspurn við mannlegar þarfir – því hann veit að með því fær eftirspurn siðferðilega réttlætingu – þá vita allir sem vilja vita að eftirspurn á markaði miðast ekki við það eitt að uppfylla þarfir. Samfélagskerfið sem styrkst hefur í sessi á undanförnum áratugum á tilvist sína í bókstaflegum skilningi undir því að skapa sífellt nýjar og ófullnægðar langanir, og sífellt nýjar og kostnaðarsamari leiðir til að reyna að fullnægja þeim löngunum.
Sanngjarnt er að benda á það að Jakob viðurkennir að hluta til að velmegunarsamfélög eigi í vanda. Hann segir að eftir að almennur efnahagur stórbatnaði í iðnríkjunum þá „veit fólk ekki sitt rjúkandi ráð“. En hann ber ekki kennsl á eðli og dýpt vandans. Það er margt til í því hjá Jakobi að við sólundum efnahag okkar vegna „heimsku og vankunnáttu“, óraunsæis og klaufaskapar. Hann sér hins vegar ekki hvernig það efnahagskerfi sem við höfum búið okkur til beinlínis hampar og þrífst á þessum brestum okkar. Og umfram allt sér hann ekki hvernig hans eigið hugarfar, og okkar flestra, felur oft í sér skurðgoðadýrkun sem skapar vandann fremur en að leysa hann.
Við getum nú séð betur hvað er athugavert við nytsemisrök Jakobs. Okkur eru fengnir tveir kostir til að velja milli. Annað hvort virkjum við hreinar og endurnýjanlegar orkulindir íslensku þjóðarinnar í þágu álframleiðslu eða við bregðumst siðferðilegri ábyrgð okkar gagnvart bræðrum okkar og systrum annars staðar í heiminum, og gott ef ekki líka komandi kynslóðum. Ekkert rúm er gefið fyrir fleiri kosti. Ekki er gert ráð fyrir þeim möguleika að skynsamt og siðferðilega ábyrgt fólk gæti með réttu neitað að láta heimsspurn eftir áli ákvarða rétt eða rangt og hvert beri að stefna. Allt andóf gegn kröfu markaðarins er fyrirfram dæmt sem siðleysi. En þetta eru óboðlegir afarkostir og röng mynd af því hvaða möguleikar eru í stöðunni fyrir skynsamt fólk. Við getum haft að leiðarljósi annars konar lögmál en hið manngerða lögmál framboðs og eftirspurnar. Þetta lögmál gæti verið kærleiksboðorðið sem minnst var á áður, sem hvetur menn til að elska hinn sanna Guð, Guð sem þykist ekki vera annar en hann er, sem er ekki hjáguð er skrýðist búningi náungakærleika og hreinleika en er í raun manngerð eftirspurn. Þetta lögmál gæti líka verið hugsjón heimspekinnar um líf yfirvegunar og skynsemi, líf sem einkennist meðal annars af sjálfstæði, einfaldleika og undrun andspænis veruleikanum. Enn gæti það verið vistfræðileg hugsjón um að skilja ekki eftir sig dýpri spor í vistkerfum jarðarinnar en þessi sömu vistkerfi geta borið. Í öllum þessum tilfellum er rými fyrir heiðarlegt, skynsamlegt andóf gegn þeim öflum sem menn búa sér svo oft til og beygja sig svo skilyrðislaust undir. Og í þeim öllum er skilningur á því að það geti varðað skynsamt fólk miklu að taka ekki með eigin hendi þátt í verkum sem vinna þessum öflum lið og sýna þeim undirgefni.
Djúpt í vestrænni menningu er fólgið minni um friðsamt, staðfast andóf gegn þeim falsguðum og gerviverðmætum sem menn eru sífellt að búa sér til og gera sig handgengna. Við finnum slík minni til dæmis bæði í hinni kristnu og grísku rót menningarinnar, í mönnum á borð við Jesú og Sókrates. Að sjálfsögðu er andóf ekki hafið yfir allan vafa frekar en annað í mannheimum og undirrót þess er síður en svo alltaf göfug. Samt fullyrði ég að í heiminum eins og hann er birtist heilbrigð siðferðisvitund alltaf öðrum þræði sem andóf gegn þeim öflum sem ríkja yfir manninum. Ég á ekki endilega við andóf gegn spilltum, kjarklausum eða hugsjónasnauðum stjórnmála- og kaupsýslumönnum eða öðrum slíkum. Ég á ekki síður við andóf gegn ráðandi öflum í hugsun okkar sjálfra. Vandi okkar sem nú lifum er sá að við erum þrátt fyrir allt okkar ríkidæmi – eða vegna þess – orðin svo fátæk í anda og einsleit í hugsun að við getum varla orðað það fyrir sjálfum okkur lengur að slíkt andóf sé raunverulegur, skynsamlegur möguleiki. Það er kominn tími til að endurvekja vitundina um þennan möguleika því bæði jörðin og mannfólkið sem á henni lifir þarf einmitt nú sárlega á henni að halda.
Ég efast ekki eitt andartak um að við höfum góðar og gildar ástæður til að andæfa nytjahyggju Jakobs og leggjast gegn því að íslenskum dölum sé sökkt í nafni þess að systkini okkar annarstaðar á hnettinum geti fengið sitt daglega ál. Við getum andæft vegna þess að menning okkar er í blindgötu ósjálfbærra, mengandi framleiðsluhátta og neyslu sem nú eru farnir að raska verulega lífsskilyrðum fólks á jörðinni, einkum hinna fátækari. Við getum andæft fáránleika þess að tengja sífellt aukna álframleiðslu við nauðsyn þess að aflétta neyð hinna fátæku í heiminum, þegar sú neyð tengist nær alfarið óréttlátum leikreglum í alþjóðaviðskiptum, misskiptingu auðs og spillingu. Við getum andæft hinu ráðandi verðmætamati sem einblínir á náttúruna sem uppsprettu auðs en viðurkennir hana ekki í raun sem uppsprettu tilgangs og merkingar, eða sem heilaga sköpun. Við getum andæft vegna þess að maðurinn hefur gert sig að þræli langana sinna í stað þess að njóta vitundarinnar í eigin brjósti um tilvistina og heiminn. Við getum andæft af mörgum ólíkum ástæðum. Og slíkt andóf er, þegar allt kemur til alls, heilbrigð og upprétt viðbrögð hinnar hugsandi, vitandi mannveru.
[1] Sjá http://www.landvernd.is/natturuafl/fraedsluefni/samskipti_manns.html
[2] Orðalagið er fengið úr ljóði Ralphs Waldos Emerson, „Ode, Inscribed to William H. Channing“:
„Things are in the saddle,
And ride mankind“.