Háskólar eru góð byggðastefna
Skrifað af Kristni Hermannssyni 2. maí 2007
Háskólar eru góð byggðastefna
Fullyrt er að háskólar séu menntastofnanir þeirrar gerðar að ekki megi taka mið af byggðastefnu við uppbyggingu þeirra. Þetta er sett fram sem svo sjálfsögð sannindi að ekki þurfi frekari umræðu. En fræði og reynsla segja annað. Þess vegna hafa Vestfirðingar kallað eftir byggðastefnu þar sem hryggjarsúlan er öflun og miðlun þekkingar.
Á síðustu hálfu öld eru fjölmörg dæmi um að uppbygging háskóla(1) hafi tekið mið af byggðastefnu. Dæmi sem undirritaður þekkir af eigin raun er Háskólinn í Maastricht í Hollandi sem var stofnaður á 8. áratuginum í kjölfar þess að námuiðnaðurinn í Limburg hrundi saman. Í dag er hann fjölmennur og öflugur rannsóknarháskóli sem m.a. rekur eina af bestu hagfræðideildum álfunnar.(2) Svíar eru sér á parti og hafa sett upp mjög marga héraðsháskóla. Nokkur dæmi mætti einnig telja frá Skotlandi. Einna mesta dreifbýlisskírskotun þar hefur háskóli hálanda- og eyjamanna (UHI millenium institute) sem var byggður upp úr mörgum kennslu- og rannsóknarstofnunum vítt og breitt um landið. Vafalítið má telja fleiri dæmi frá öðrum löndum.
Ástæða þess að háskólar hafa verið nýttir til að þróa samfélög er að auk eftirspurnaráhrifanna, þ.e. áhrifa af eyðslu stofnunarinnar innan samfélagsins, hafa þeir oft áhrif á framboðshlið hagkerfanna. Þar má nefna þætti eins og þekkingarsmit, hæfara vinnuafl, aukna nýsköpun og ýmiskonar óbeinan stuðning sem leiðir til staðbundinnar framleiðniaukningar. Þetta var metið í nýlegri rannsókn vísindamanna við Konunglegu tæknistofnunina í Stokkhólmi og Kaliforníuháskóla í Berkeley(3) á áhrifum háskóla í Svíþjóð þar sem kom fram að framleiðniaukning varð meiri á svæðum þar sem nýverið höfðu verið settir niður háskólar. Gildir þá einu hvort samanburður var gerður við svæði með enga háskólastarfsemi eða svæði þar sem háskólar höfðu verið lengi. Í nýlegum samanburði á margvíslegum byggðaaðgerðum sem reyndar hafa verið þar í landi er niðurstaðan sú að útvíkkun háskólastigsins sé eina aðgerðin sem hefur skilað verulegum árangri. Þar sé um afar ódýrara byggðaaðgerð að ræða.(4)
Margt fleira hefur verið skrifað um þessi mál þó fræðin séu ekki komin svo langt að bjóða upp á öruggar og útfærðar lausnir. Ekki er sjálfgefið að háskólar hafi áhrif á framboðshliðina og hafa verið skjalfest dæmi um að jafnvel stofnanir með mikla starfsemi hafi sáralítil áhrif á atvinnulífið á viðkomandi svæði nema í gegnum eftirspurn eftir vörum og þjónustu.(5) Af fyrirliggjandi rannsóknum má þó greina ýmsar vísbendingar sem mætti leggja til grundvallar við uppbyggingu háskóla á landsbyggðinni (og náttúrlega á höfuðborgarsvæðinu líka). Til dæmis virðast áðurnefnd framleiðniáhrif frekar tengjast rannsóknastarfsemi en kennsluþætti skólanna. Þá hefur sú ályktun verið dregin af reynslu Svía að meiri framleiðniáhrif hljótist af tæknimiðuðum háskólum en öðrum. Hugsanlega skýrist það af langri iðnaðarhefð sem atvinnulíf þar í landi byggir á en hið sama þyrfti ekki endilega að eiga við hér á landi. Þannig er að mörgu að hyggja þegar mótuð er stefna um uppbyggingu háskólastigsins á landsbyggðinni en til mikils að vinna.
Eins og sjá má af framansögðu er umræða um uppbyggingu háskóla sem hluta byggðastefnu langt í frá séríslenskt fyrirbæri og fer áhugi vaxandi ef eitthvað er. Til dæmis má nefna að nýverið fengu Glasgow- og Strathclydeháskólar í Skotlandi styrk frá breska rannsóknaráðinu um hagfræði og félagsvísindi (ESRC) í gegnum sameiginlega rannsóknastofnun sína um byggðamál og svæðahagfræði (Centre for Public Policy for Regions) til að hefja umfangsmiklar rannsóknir á hagrænum áhrifum æðri menntastofnana jafnt svæðisbundnum sem á landsvísu.
Þannig er það byggt á gildum rökum þegar óskað er eftir samstöðu þjóðarinnar um uppbyggingu háskólastigsins í byggðakjörnum á landsbyggðinni. Sökum fámennis er ljóst að ekki er hægt að yfirfæra beint yfir á aðstæður hérlendis þær lausnir sem t.d. hafa verið notaðar í Svíþjóð - það er áskorun um að þróa nýjar lausnir en ekki leggja árar í bát.
Sjálfum finnst mér áhugaverð lausn að byggja upp rannsóknastarfsemi í hverjum landsfjórðungi í tengslum við styrkleika hvers svæðis. Stofnanirnar gætu svo tekið höndum saman um það nám sem áhugi væri á að bjóða upp á og nýtt tæknina til að ná ásættanlegri stærðarhagkvæmni. Þannig mætti hugsa sér að hver slíkur héraðsháskóli miðlaði í fjarkennslu þeim fögum sem mestur styrkur væri í og því yrði nám á hverjum stað byggt á samblandi staðkennslu og fjarkennslu. Auðvitað væri eftirsóknarvert að tengja þær æðri menntastofnanir sem fyrir eru við þetta háskólanet. Þannig mætti auka hagkvæmni og gæði í krafti sérhæfingar og samanburðar.
Uppbygging háskóla á landsbyggðinni býður upp á mikla möguleika og verðskuldar málefnalega umfjöllun en ekki sleggjudóma. Nær er að byggja á skrifum fræðimanna og reynslu nágrannaþjóða en kreddufestu. Í mínum huga er enginn vafi. Við eigum að setja kraft í að móta lausn sem hentar íslenskum aðstæðum og byggja upp héraðsháskóla á Vestfjörðum, Austfjörðum, Suðurlandi og Suðurnesjum, til viðbótar við þær öflugu stofnanir sem þjóna höfuðborgarsvæðinu, Vesturlandi og Norðurlandi.
Því er stundum haldið fram að hættan við háskólanám á landsbyggðinni sé sú að út úr þeim komi þröngsýnir heimaalningar - ungu fólki sé nauðsynlegt að komast að heiman. Enginn efast um mikilvægi þess fyrir þroska einstaklingsins að sjá margt og kynnast ólíku fólki. Ef eitthvað er myndu héraðsháskólar efla slíka viðleitni. Þeir yrðu snertiflötur héraðanna við ólík fræði og menningu. Þar myndi starfa fólk með fjölbreytta menntun - fyrirmyndir sem annars eru af skornum skammti. Mun líklegra er að tilkoma slíkra stofnana myndi styðja við gerjunina í hugum ungs fólks og hvetja það til að sækja enn lengra á menntabrautinni. Og þó einhverjir sæki skóla alfarið í heimabyggð er varla stórslys í uppsiglingu. Góður vinur minn er uppalinn í 101, gekk í MR og flutti sig svo í HÍ þaðan sem hann lauk meistaraprófi - aldrei hefur hann verið kallaður heimalningur!
Hvað skyldu svo herlegheitin kosta, gæti einhver spurt. Miðað við umræðuna skyldi maður ætla að kostnaðurinn væri mjög mikill - en svo er ekki. Ef við notum Háskólann á Hólum til viðmiðunar um umfang þá fær hann 345 milljóna króna framlag á fjárlögum yfirstandandi árs. Til samanburðar má geta þess að Háskólanum á Akureyri eru ætlaðar 1.143 milljónir. Ef við höldum okkur við Hóla sem forskrift að rekstrarumfanginu myndu 4-6 byggðaháskólar kosta ríkissjóð 1.380-2.070 milljónir króna á ári. Þetta eru ekki stórar fjárhæðir samanborið við fjárlög sem spanna á fjórða hundrað milljarða. Og í hvað skyldum við verja viðlíka fjárhæðum á hverju ári? Sendiráðum landsins eru t.d. ætlaðar 1.890 milljónir, greiðslur vegna mjólkurframleiðslu eru tæpir 4,8 milljarðar og þjóðkirkjan fær 1.392 milljónir. Síðustu fjáraukalög juku útgjöld ríkissjóðs um liðlega 20 milljarða. Forvitnilegast væri þó að sjá hina grófu kostnaðaráætlun byggðaháskólanna borna saman við ómæld tillegg sem stóriðjan hefur hlotið. Þar mætti nefna sem dæmi markaðsvirði losunarkvótans sem stóriðjan notar eða andvirði ríkisábyrgðar á virkjunum.
Svo má ekki gleyma því að þegar við nefnum verðmiðann 1.380-2.070 milljónir erum við eingöngu að tala um kostnað á rekstrargrunni. Við erum ekki að tala um hagrænt verð aðgerðarinnar þar sem bæði er tekið tillit til kostnaðar og ábata. Hér stendur nefnilega ekki til að kasta peningum í loðdýraeldi heldur verður fjárfest í mannauði og þekkingu. Svo fáum við jákvæð áhrif á byggðirnar í kaupbæti!
Höfundur er hagfræðingur frá Ísafirði.
(1) Hér er notast við orðið háskóli í víðri merkingu þar sem það er þjálla en æðri menntastofnun . Í greinum á ensku er gjarnan talað um „higher education institutions".
(2) Lubrano, M., Bauwens, L., Kirman, A. & Protopotescu. (2003). „Ranking Economics Departments in Europe: A Statistical Approach." Journal of the European Economic Association. 1. árg., 6. tbl., bls 1367-1401.
(3) Andersson, R., Quigley, J.M. & Wilhelmsson, M. (2004). „University Decentralization as Regional Policy: the Swedish Experiment." Journal of Economic Geography. 4. árg., 4. tbl., bls. 371-388.
(4) Andersson, R. (2005). „The efficiency of Swedish regional policy." Annals of Regional Science. 39. árg., bls. 811-832.
(5) Feldman, M. (1994). „The University and Economic Development. The Case of John Hopkins University and Baltimore." Economics Development Quarterly, 8. árg., 1. tbl.
Háskólar eru góð byggðastefna
Fullyrt er að háskólar séu menntastofnanir þeirrar gerðar að ekki megi taka mið af byggðastefnu við uppbyggingu þeirra. Þetta er sett fram sem svo sjálfsögð sannindi að ekki þurfi frekari umræðu. En fræði og reynsla segja annað. Þess vegna hafa Vestfirðingar kallað eftir byggðastefnu þar sem hryggjarsúlan er öflun og miðlun þekkingar.
Á síðustu hálfu öld eru fjölmörg dæmi um að uppbygging háskóla(1) hafi tekið mið af byggðastefnu. Dæmi sem undirritaður þekkir af eigin raun er Háskólinn í Maastricht í Hollandi sem var stofnaður á 8. áratuginum í kjölfar þess að námuiðnaðurinn í Limburg hrundi saman. Í dag er hann fjölmennur og öflugur rannsóknarháskóli sem m.a. rekur eina af bestu hagfræðideildum álfunnar.(2) Svíar eru sér á parti og hafa sett upp mjög marga héraðsháskóla. Nokkur dæmi mætti einnig telja frá Skotlandi. Einna mesta dreifbýlisskírskotun þar hefur háskóli hálanda- og eyjamanna (UHI millenium institute) sem var byggður upp úr mörgum kennslu- og rannsóknarstofnunum vítt og breitt um landið. Vafalítið má telja fleiri dæmi frá öðrum löndum.
Ástæða þess að háskólar hafa verið nýttir til að þróa samfélög er að auk eftirspurnaráhrifanna, þ.e. áhrifa af eyðslu stofnunarinnar innan samfélagsins, hafa þeir oft áhrif á framboðshlið hagkerfanna. Þar má nefna þætti eins og þekkingarsmit, hæfara vinnuafl, aukna nýsköpun og ýmiskonar óbeinan stuðning sem leiðir til staðbundinnar framleiðniaukningar. Þetta var metið í nýlegri rannsókn vísindamanna við Konunglegu tæknistofnunina í Stokkhólmi og Kaliforníuháskóla í Berkeley(3) á áhrifum háskóla í Svíþjóð þar sem kom fram að framleiðniaukning varð meiri á svæðum þar sem nýverið höfðu verið settir niður háskólar. Gildir þá einu hvort samanburður var gerður við svæði með enga háskólastarfsemi eða svæði þar sem háskólar höfðu verið lengi. Í nýlegum samanburði á margvíslegum byggðaaðgerðum sem reyndar hafa verið þar í landi er niðurstaðan sú að útvíkkun háskólastigsins sé eina aðgerðin sem hefur skilað verulegum árangri. Þar sé um afar ódýrara byggðaaðgerð að ræða.(4)
Margt fleira hefur verið skrifað um þessi mál þó fræðin séu ekki komin svo langt að bjóða upp á öruggar og útfærðar lausnir. Ekki er sjálfgefið að háskólar hafi áhrif á framboðshliðina og hafa verið skjalfest dæmi um að jafnvel stofnanir með mikla starfsemi hafi sáralítil áhrif á atvinnulífið á viðkomandi svæði nema í gegnum eftirspurn eftir vörum og þjónustu.(5) Af fyrirliggjandi rannsóknum má þó greina ýmsar vísbendingar sem mætti leggja til grundvallar við uppbyggingu háskóla á landsbyggðinni (og náttúrlega á höfuðborgarsvæðinu líka). Til dæmis virðast áðurnefnd framleiðniáhrif frekar tengjast rannsóknastarfsemi en kennsluþætti skólanna. Þá hefur sú ályktun verið dregin af reynslu Svía að meiri framleiðniáhrif hljótist af tæknimiðuðum háskólum en öðrum. Hugsanlega skýrist það af langri iðnaðarhefð sem atvinnulíf þar í landi byggir á en hið sama þyrfti ekki endilega að eiga við hér á landi. Þannig er að mörgu að hyggja þegar mótuð er stefna um uppbyggingu háskólastigsins á landsbyggðinni en til mikils að vinna.
Eins og sjá má af framansögðu er umræða um uppbyggingu háskóla sem hluta byggðastefnu langt í frá séríslenskt fyrirbæri og fer áhugi vaxandi ef eitthvað er. Til dæmis má nefna að nýverið fengu Glasgow- og Strathclydeháskólar í Skotlandi styrk frá breska rannsóknaráðinu um hagfræði og félagsvísindi (ESRC) í gegnum sameiginlega rannsóknastofnun sína um byggðamál og svæðahagfræði (Centre for Public Policy for Regions) til að hefja umfangsmiklar rannsóknir á hagrænum áhrifum æðri menntastofnana jafnt svæðisbundnum sem á landsvísu.
Þannig er það byggt á gildum rökum þegar óskað er eftir samstöðu þjóðarinnar um uppbyggingu háskólastigsins í byggðakjörnum á landsbyggðinni. Sökum fámennis er ljóst að ekki er hægt að yfirfæra beint yfir á aðstæður hérlendis þær lausnir sem t.d. hafa verið notaðar í Svíþjóð - það er áskorun um að þróa nýjar lausnir en ekki leggja árar í bát.
Sjálfum finnst mér áhugaverð lausn að byggja upp rannsóknastarfsemi í hverjum landsfjórðungi í tengslum við styrkleika hvers svæðis. Stofnanirnar gætu svo tekið höndum saman um það nám sem áhugi væri á að bjóða upp á og nýtt tæknina til að ná ásættanlegri stærðarhagkvæmni. Þannig mætti hugsa sér að hver slíkur héraðsháskóli miðlaði í fjarkennslu þeim fögum sem mestur styrkur væri í og því yrði nám á hverjum stað byggt á samblandi staðkennslu og fjarkennslu. Auðvitað væri eftirsóknarvert að tengja þær æðri menntastofnanir sem fyrir eru við þetta háskólanet. Þannig mætti auka hagkvæmni og gæði í krafti sérhæfingar og samanburðar.
Uppbygging háskóla á landsbyggðinni býður upp á mikla möguleika og verðskuldar málefnalega umfjöllun en ekki sleggjudóma. Nær er að byggja á skrifum fræðimanna og reynslu nágrannaþjóða en kreddufestu. Í mínum huga er enginn vafi. Við eigum að setja kraft í að móta lausn sem hentar íslenskum aðstæðum og byggja upp héraðsháskóla á Vestfjörðum, Austfjörðum, Suðurlandi og Suðurnesjum, til viðbótar við þær öflugu stofnanir sem þjóna höfuðborgarsvæðinu, Vesturlandi og Norðurlandi.
Því er stundum haldið fram að hættan við háskólanám á landsbyggðinni sé sú að út úr þeim komi þröngsýnir heimaalningar - ungu fólki sé nauðsynlegt að komast að heiman. Enginn efast um mikilvægi þess fyrir þroska einstaklingsins að sjá margt og kynnast ólíku fólki. Ef eitthvað er myndu héraðsháskólar efla slíka viðleitni. Þeir yrðu snertiflötur héraðanna við ólík fræði og menningu. Þar myndi starfa fólk með fjölbreytta menntun - fyrirmyndir sem annars eru af skornum skammti. Mun líklegra er að tilkoma slíkra stofnana myndi styðja við gerjunina í hugum ungs fólks og hvetja það til að sækja enn lengra á menntabrautinni. Og þó einhverjir sæki skóla alfarið í heimabyggð er varla stórslys í uppsiglingu. Góður vinur minn er uppalinn í 101, gekk í MR og flutti sig svo í HÍ þaðan sem hann lauk meistaraprófi - aldrei hefur hann verið kallaður heimalningur!
Hvað skyldu svo herlegheitin kosta, gæti einhver spurt. Miðað við umræðuna skyldi maður ætla að kostnaðurinn væri mjög mikill - en svo er ekki. Ef við notum Háskólann á Hólum til viðmiðunar um umfang þá fær hann 345 milljóna króna framlag á fjárlögum yfirstandandi árs. Til samanburðar má geta þess að Háskólanum á Akureyri eru ætlaðar 1.143 milljónir. Ef við höldum okkur við Hóla sem forskrift að rekstrarumfanginu myndu 4-6 byggðaháskólar kosta ríkissjóð 1.380-2.070 milljónir króna á ári. Þetta eru ekki stórar fjárhæðir samanborið við fjárlög sem spanna á fjórða hundrað milljarða. Og í hvað skyldum við verja viðlíka fjárhæðum á hverju ári? Sendiráðum landsins eru t.d. ætlaðar 1.890 milljónir, greiðslur vegna mjólkurframleiðslu eru tæpir 4,8 milljarðar og þjóðkirkjan fær 1.392 milljónir. Síðustu fjáraukalög juku útgjöld ríkissjóðs um liðlega 20 milljarða. Forvitnilegast væri þó að sjá hina grófu kostnaðaráætlun byggðaháskólanna borna saman við ómæld tillegg sem stóriðjan hefur hlotið. Þar mætti nefna sem dæmi markaðsvirði losunarkvótans sem stóriðjan notar eða andvirði ríkisábyrgðar á virkjunum.
Svo má ekki gleyma því að þegar við nefnum verðmiðann 1.380-2.070 milljónir erum við eingöngu að tala um kostnað á rekstrargrunni. Við erum ekki að tala um hagrænt verð aðgerðarinnar þar sem bæði er tekið tillit til kostnaðar og ábata. Hér stendur nefnilega ekki til að kasta peningum í loðdýraeldi heldur verður fjárfest í mannauði og þekkingu. Svo fáum við jákvæð áhrif á byggðirnar í kaupbæti!
Höfundur er hagfræðingur frá Ísafirði.
(1) Hér er notast við orðið háskóli í víðri merkingu þar sem það er þjálla en æðri menntastofnun . Í greinum á ensku er gjarnan talað um „higher education institutions".
(2) Lubrano, M., Bauwens, L., Kirman, A. & Protopotescu. (2003). „Ranking Economics Departments in Europe: A Statistical Approach." Journal of the European Economic Association. 1. árg., 6. tbl., bls 1367-1401.
(3) Andersson, R., Quigley, J.M. & Wilhelmsson, M. (2004). „University Decentralization as Regional Policy: the Swedish Experiment." Journal of Economic Geography. 4. árg., 4. tbl., bls. 371-388.
(4) Andersson, R. (2005). „The efficiency of Swedish regional policy." Annals of Regional Science. 39. árg., bls. 811-832.
(5) Feldman, M. (1994). „The University and Economic Development. The Case of John Hopkins University and Baltimore." Economics Development Quarterly, 8. árg., 1. tbl.