Grein sem birtist í Viðskiptablaðinu 22. ágúst 2008 - Ríkisstyrkt stóriðja
Skrifað af Hrund Skarphéðinsdóttur 2. september 2008
Friðrik Sophusson forstjóri Landsvirkjuna hafnar því í viðtali sem birtist 8. ágúst sl. í Viðskiptablaðinu að stóriðjan njóti skattfríðinda hér á landi. Hrund Skarphéðinsdóttir, formaður stjórnar Framtíðarlandsins, svarar rangfærslum í viðtali forstjórans og fjallar um ríkisstyrkta stóriðju.
Ríkisstyrkt stóriðja – staðreyndir á borðið
Í viðtali við Friðrik Sophusson forstjóra Landsvirkjunar 8. ágúst sl. í Viðskiptablaðinu hafnar hann því að stóriðja njóti skattafríðinda hér á landi þegar blaðamaður spyr hann út í gagnrýni Framtíðarlandsins. Félagið hefur bent á að ef tekið er tillit til skattfríðinda, ríkisábyrgða lána og gjaldfrjálsra útblásturskvóta verði fórnarkostnaður stóriðju á Íslandi og uppbyggingar henni tengd líklega mun meiri en af annarri fjárfestingu.
Friðrik hafnar þessari gagnrýni og telur þetta meira og minna misskilning og rangfærslur, skattaumhverfi orkufyrirtækja sé eins og hjá öðrum fyrirtækjum og beinlínis rangt að halda því fram að um einhverjar skattaívilnanir sé að ræða. Friðrik hefði getað sparað stóryrðin, því góðar heimildir eru til um skattaafslátt Fjarðaáls og Norðuráls. Fjárhæð skattaafsláttar Fjarðaráls er talin 2,6 milljarðar króna, en skattaafsláttur vegna fyrsta áfanga Norðuráls nam 460 milljónum króna. Tölurnar eru úr svari Valgerðar Sverrisdóttur, iðnaðarráðherra, við fyrirspurn Jóns Bjarnasonar á Alþingi þann 26. apríl 2006. Fjárhæðirnar þykja ef til vill ekki háar miðað við stofnkostnað álveranna, en mörg fyrirtæki myndu vafalaust þiggja slíkan stuðning ef hann væri í boði.
Friðrik vísar því ekki jafn harðlega á bug að ríkisábyrgðir á lánum Landsvirkjunar feli í sér stuðning. Hann nefnir þó ríkisábyrgðagjaldið, sem Landsvirkjun greiðir, en það hefur numið 0,25% af lánsfjárhæð. Atvinnulífshópur Framtíðarlandsins bendir á það í skýrslunni Ríkisstyrkt stóriðja að fyrir nokkrum árum hafi matsfyrirtækið JP Morgan skoðað fyrir Landsvirkjun hvaða áhrif það hefði á lánskjör fyrirtækisins ef það yrði gert að hlutafélagi. Var það talið leiða til um 0,5% vaxtahækkunar. En þá hefur ekki verið reiknað með þeim stuðningi sem felst í yfirburðastöðu Landsvirkjunar á heildsölumarkaði með rafmagn hér á landi. Í krafti þessarar stöðu hefur Landsvirkjun getað velt kostnaði af fjárfestingarmistökum á neytendur, en fyrir 10 árum var talið að rafmagnsverð til almenningsveitna væri 45% hærra en svonefndur langtímajaðarkostnaður – á samkeppnismarkaði færi verðið varla langt frá honum til langframa. Þannig metur JP Morgan hvað vextir myndu sennilega hækka mikið ef Landsvirkjun yrði skipt í tvennt. Við það myndi fjármagnskostnaður hækka um 2-7% að mati fyrirtækisins. Þetta eru verulegar fjárhæðir. Um þetta og fleira hefðu Friðrik og fleiri getað lesið sér til gagns í skýrslu Atvinnulífshóps Framtíðarlandsins, sem spurt var um.
Atvinnu- og byggðasjónarmið
Atvinnu- og efnahagsrökum hefur verið beitt markvisst í þágu stóriðjuupbyggingar hér á landi síðastliðin ár. Framtíðarlandið hefur allt frá stofnun tekið þessi rök til greiningar og gagnrýni. Í fyrra kom út skýrsla Atvinnulífshóps Framtíðarlandsins um hvort bygging Kárahnjúkavirkjunar og álvers á Reyðafirði hafi verið rétt og skynsamleg miðað við arðsemi, umhverfiskostnað, lýðræði, byggðasjónarmið og hagstjórn. Nýverið kom svo út fyrrnefnd skýrsla Atvinnulífshópsins um ríkisstyrkta stóriðju. Báðar þessar skýrslur má finna á heimasíðu félagsins, www.framtidarlandid.is
Mikil fjárfesting liggur á bak við hvert starf í álverksmiðjum og samsvarandi orkuframkvæmdum. Í skýrslu félagsins um ríkisstyrkta stóriðju segir: „Ef markmiðið er aðeins að útvega sæmilega launuð störf er hægt að ná því markmiði fyrir brot af þeirri fjárfestingu sem fer í orkuframkvæmdir til stóriðju. Þótt álver séu umfangsmikill atvinnurekandi og greiði tiltölulega góð laun hefur reynslan m.a. frá Bandaríkjunum sýnt að starfsemi þeirra hefur aðeins spornað gegn óhagstæðri byggðaþróun í strjálbýli þar sem slík álver eru rekin, en hún hefur ekki megnað að snúa þróuninni við.“ Í skýrslunni er þessu til staðfestingar vísað í grein Richards S. Conway, The Washington State Aluminium Industry, Economic Impact Study frá því í, ágúst 2000.
Áliðnaður er frumframleiðsla sem skilar tiltölulega litlum virðisauka inn í hagkerfið, sérstaklega þar sem álfyrirtækin eru í eigu erlendra aðila sem hirða arðinn af framleiðslunni. Ekkert bendir til að margföldunaráhrif frá álverum séu meiri en frá öðrum útflutningsgreinum.
Framtíðarlandið hefur ítrekað bent á það að hlutverk stjórnvalda í atvinnuuppbyggingu sé að tryggja stöðugt efnahagsumhverfi, styrkja grunngerð samfélagsins og skapa þannig öllum atvinnugreinum góð skilyrði til vaxtar. Ný tækifæri á sviði ferðaþjónustu, hátækni og mörgum öðrum greinum hafa orðið til á tiltölulega stuttum tíma. Til þess þurfti ekki handafl stjórnmálamanna eða sérstakar fyrirgreiðslur. Stjórnvöldum ber að virkja þann mannauð sem í þjóðinni býr. Stóriðjustefnan þrengir að vaxtarskilyrðum annarra atvinnugreina og stefnir í voða fjölmörgum tækifærum til framtíðarvaxtar.
Hvers virði er náttúran?
Umhverfiskostnaður af virkjunum hefur hingað til ekki verið metinn, ef frá eru talin bein eignarafnot af landi. Í skýrslu Atvinnulífshóps Framtíðarlandsins um Kárahnjúkavirkjun er fjallað um verðgildi lands. Þar segir að verðgildi göngulands, útsýnis- og tilvistargildi landsins fyrir núverandi og komandi kynslóðir hafi til þessa verið einskis metið þrátt fyrir að viðurkenndar aðferðir liggi fyrir, einkum svokallað skilyrt verðmætamat.
Vilji Íslendinga til að greiða fyrir náttúru Kárahnjúkasvæðisins var til dæmis metinn í tvígang. Samkvæmt öðru matinu nam svonefndur greiðsluvilji landsmanna tæpum 400 milljónum króna á ári. Í hinu var greiðsluviljinn talinn nema 2 milljarða króna eingreiðslu. Réttlætir fjöldi starfa í álverinu á Reyðarfirði
Friðrik Sophusson forstjóri Landsvirkjuna hafnar því í viðtali sem birtist 8. ágúst sl. í Viðskiptablaðinu að stóriðjan njóti skattfríðinda hér á landi. Hrund Skarphéðinsdóttir, formaður stjórnar Framtíðarlandsins, svarar rangfærslum í viðtali forstjórans og fjallar um ríkisstyrkta stóriðju.
Ríkisstyrkt stóriðja – staðreyndir á borðið
Í viðtali við Friðrik Sophusson forstjóra Landsvirkjunar 8. ágúst sl. í Viðskiptablaðinu hafnar hann því að stóriðja njóti skattafríðinda hér á landi þegar blaðamaður spyr hann út í gagnrýni Framtíðarlandsins. Félagið hefur bent á að ef tekið er tillit til skattfríðinda, ríkisábyrgða lána og gjaldfrjálsra útblásturskvóta verði fórnarkostnaður stóriðju á Íslandi og uppbyggingar henni tengd líklega mun meiri en af annarri fjárfestingu.
Friðrik hafnar þessari gagnrýni og telur þetta meira og minna misskilning og rangfærslur, skattaumhverfi orkufyrirtækja sé eins og hjá öðrum fyrirtækjum og beinlínis rangt að halda því fram að um einhverjar skattaívilnanir sé að ræða. Friðrik hefði getað sparað stóryrðin, því góðar heimildir eru til um skattaafslátt Fjarðaáls og Norðuráls. Fjárhæð skattaafsláttar Fjarðaráls er talin 2,6 milljarðar króna, en skattaafsláttur vegna fyrsta áfanga Norðuráls nam 460 milljónum króna. Tölurnar eru úr svari Valgerðar Sverrisdóttur, iðnaðarráðherra, við fyrirspurn Jóns Bjarnasonar á Alþingi þann 26. apríl 2006. Fjárhæðirnar þykja ef til vill ekki háar miðað við stofnkostnað álveranna, en mörg fyrirtæki myndu vafalaust þiggja slíkan stuðning ef hann væri í boði.
Friðrik vísar því ekki jafn harðlega á bug að ríkisábyrgðir á lánum Landsvirkjunar feli í sér stuðning. Hann nefnir þó ríkisábyrgðagjaldið, sem Landsvirkjun greiðir, en það hefur numið 0,25% af lánsfjárhæð. Atvinnulífshópur Framtíðarlandsins bendir á það í skýrslunni Ríkisstyrkt stóriðja að fyrir nokkrum árum hafi matsfyrirtækið JP Morgan skoðað fyrir Landsvirkjun hvaða áhrif það hefði á lánskjör fyrirtækisins ef það yrði gert að hlutafélagi. Var það talið leiða til um 0,5% vaxtahækkunar. En þá hefur ekki verið reiknað með þeim stuðningi sem felst í yfirburðastöðu Landsvirkjunar á heildsölumarkaði með rafmagn hér á landi. Í krafti þessarar stöðu hefur Landsvirkjun getað velt kostnaði af fjárfestingarmistökum á neytendur, en fyrir 10 árum var talið að rafmagnsverð til almenningsveitna væri 45% hærra en svonefndur langtímajaðarkostnaður – á samkeppnismarkaði færi verðið varla langt frá honum til langframa. Þannig metur JP Morgan hvað vextir myndu sennilega hækka mikið ef Landsvirkjun yrði skipt í tvennt. Við það myndi fjármagnskostnaður hækka um 2-7% að mati fyrirtækisins. Þetta eru verulegar fjárhæðir. Um þetta og fleira hefðu Friðrik og fleiri getað lesið sér til gagns í skýrslu Atvinnulífshóps Framtíðarlandsins, sem spurt var um.
Atvinnu- og byggðasjónarmið
Atvinnu- og efnahagsrökum hefur verið beitt markvisst í þágu stóriðjuupbyggingar hér á landi síðastliðin ár. Framtíðarlandið hefur allt frá stofnun tekið þessi rök til greiningar og gagnrýni. Í fyrra kom út skýrsla Atvinnulífshóps Framtíðarlandsins um hvort bygging Kárahnjúkavirkjunar og álvers á Reyðafirði hafi verið rétt og skynsamleg miðað við arðsemi, umhverfiskostnað, lýðræði, byggðasjónarmið og hagstjórn. Nýverið kom svo út fyrrnefnd skýrsla Atvinnulífshópsins um ríkisstyrkta stóriðju. Báðar þessar skýrslur má finna á heimasíðu félagsins, www.framtidarlandid.is
Mikil fjárfesting liggur á bak við hvert starf í álverksmiðjum og samsvarandi orkuframkvæmdum. Í skýrslu félagsins um ríkisstyrkta stóriðju segir: „Ef markmiðið er aðeins að útvega sæmilega launuð störf er hægt að ná því markmiði fyrir brot af þeirri fjárfestingu sem fer í orkuframkvæmdir til stóriðju. Þótt álver séu umfangsmikill atvinnurekandi og greiði tiltölulega góð laun hefur reynslan m.a. frá Bandaríkjunum sýnt að starfsemi þeirra hefur aðeins spornað gegn óhagstæðri byggðaþróun í strjálbýli þar sem slík álver eru rekin, en hún hefur ekki megnað að snúa þróuninni við.“ Í skýrslunni er þessu til staðfestingar vísað í grein Richards S. Conway, The Washington State Aluminium Industry, Economic Impact Study frá því í, ágúst 2000.
Áliðnaður er frumframleiðsla sem skilar tiltölulega litlum virðisauka inn í hagkerfið, sérstaklega þar sem álfyrirtækin eru í eigu erlendra aðila sem hirða arðinn af framleiðslunni. Ekkert bendir til að margföldunaráhrif frá álverum séu meiri en frá öðrum útflutningsgreinum.
Framtíðarlandið hefur ítrekað bent á það að hlutverk stjórnvalda í atvinnuuppbyggingu sé að tryggja stöðugt efnahagsumhverfi, styrkja grunngerð samfélagsins og skapa þannig öllum atvinnugreinum góð skilyrði til vaxtar. Ný tækifæri á sviði ferðaþjónustu, hátækni og mörgum öðrum greinum hafa orðið til á tiltölulega stuttum tíma. Til þess þurfti ekki handafl stjórnmálamanna eða sérstakar fyrirgreiðslur. Stjórnvöldum ber að virkja þann mannauð sem í þjóðinni býr. Stóriðjustefnan þrengir að vaxtarskilyrðum annarra atvinnugreina og stefnir í voða fjölmörgum tækifærum til framtíðarvaxtar.
Hvers virði er náttúran?
Umhverfiskostnaður af virkjunum hefur hingað til ekki verið metinn, ef frá eru talin bein eignarafnot af landi. Í skýrslu Atvinnulífshóps Framtíðarlandsins um Kárahnjúkavirkjun er fjallað um verðgildi lands. Þar segir að verðgildi göngulands, útsýnis- og tilvistargildi landsins fyrir núverandi og komandi kynslóðir hafi til þessa verið einskis metið þrátt fyrir að viðurkenndar aðferðir liggi fyrir, einkum svokallað skilyrt verðmætamat.
Vilji Íslendinga til að greiða fyrir náttúru Kárahnjúkasvæðisins var til dæmis metinn í tvígang. Samkvæmt öðru matinu nam svonefndur greiðsluvilji landsmanna tæpum 400 milljónum króna á ári. Í hinu var greiðsluviljinn talinn nema 2 milljarða króna eingreiðslu. Réttlætir fjöldi starfa í álverinu á Reyðarfirði