Samtök atvinnlífsins og verkalýðshreyfingin taka niðurstöður síðustu þingkosninga ekki alvarlega
Skrifað af Framtíðarlandinu 21. október 2009
Talsmenn Samtaka atvinnulífsins eru meðal þeirra sem hæst hafa kallað á uppbyggingu stóriðju. Þeir virðast aðeins sjá eina atvinnugrein, þó svo þeir eigi að kallast talsmenn alls atvinnulífsins hér á landi. Þeim er ómögulegt að sjá nýja möguleika í stöðunni eða draga lærdóma af uppbyggingu nýrra útflutningsfyrirtækja svo sem á sviði hugbúnaðar, tölvuleikja og sjónvarpsþátta (Latibær) sem hafa ekki verið gæluverkefni stjórnmálamanna. Svipað má segja um viðsemjendur þeirra í verkalýðshreyfingunni. Stóriðjuframkvæmdir eru sameiginlegt áhugamál þeirra og því markmiði skal náð með öllum ráðum. Í vor gengu landsmenn til kosninga og nýr þingmeirihluti varð til. Flestir virtu niðurstöðuna, þótt ekki væru allir ánægðir með hana.
En vart var búið að telja upp úr kjörkössum þegar fréttist að hópur manna úti í bæ, samtök á vinnumarkaði, hefði sett saman nýja efnahagsstefnu, svonefndan stöðugleikasáttmála Undirskriftar forsætisráðherra var krafist, ella skyllu á verkföll eða kröfur um óraunhæfar kauphækkanir. Í sáttmálanum er meðal annars kveðið á um að ,,[r]íkisstjórnin mun[i] greiða götu .. stórframkvæmda ... s.s. framkvæmda vegna álvera í Helguvík og Straumsvík...Kappkostað verð[i] að engar hindranir verði af hálfu stjórnvalda í vegi slíkra framkvæmda eftir 1. nóvember 2009.“ Nú er til dæmis vitnað til stöðugleikasáttmálans vegna ákvörðunar umhverfisráðherra um umhverfismat vegna Suðvesturlínu. Stjórnvöld hafi lofað því að greiða götu slíkra framkvæmda. Einkennilegt er að litlar umræður skuli fara fram um þýðingu þess fyrir lýðræði í landinu að stjórnvöld afsali sér valdi í hendur samtaka á vinnumarkaði. Sjálfsagt er að hlusta á rödd vinnumarkaðssamtaka eins og annarra, en annað mál er að fela þeim hluta af framkvæmdavaldinu. Félagar í vinnumarkaðssamtökum hafa kosningarétt í almennum kosningum eins og aðrir landsmenn og forystumenn verkalýðshreyfingarinnar og Samtaka atvinnulífsins eru kjörgengir. Hafi þeir áhuga á að stjórna landinu ættu þeir að freista þess að fá til þess löglegt umboð, með því að bjóða sig fram.
Tvö stærstu orkufyrirtækin í opinberri eigu eiga nú erfitt með að afla fjár til frekari framkvæmda. Þau eru gríðarlega skuldsett og lánshæfismat þeirra hefur lækkað verulega síðasta árið. Um mitt ár námu skuldir Landsvirkjunar og Orkuveitu Reykjavíkur um 625 milljörðum króna. Eiginfjárhlutfall Orkuveitunnar var 14%, en til samanburðar má geta þess að það var 58% í árslok 2002 (fall krónunnar skýrir stóran hluta af breytingunni). Í skýrslu Standard & Poors matsfyrirtækisins sem gefin er út í júlí fær Landsvirkjun lánshæfiseinkunnina BB í ljósi þess að mjög miklar líkur séu til þess að stjórnvöld muni veita nægilega aðstoð ef hennar væri þörf. Mat Standard & Poors á Landsvirkjun einni og sér (e. stand-alone credit profile) er B-. Það mat er byggt á veikri lausafjárstöðu, tekjur fyrirtækisins séu minni en búist var við en aðgangur að alþjóðalánsmörkuðum takmarkaður (álit Standard og Poors má sjá á heimasíðu Landsvirkjunar). Bréf sem Standard & Poors gefur einkunnirnar BB, B og lægri eru talin mjög áhættusöm (e. non investment grade eða junk bonds). Orkufyrirtækin virðast eiga erfitt með afla sér lánsfjár á frjálsum markaði um þessar mundir. Í því ljósi vekur athygli að stjórnendur lífeyrissjóða hugleiði að lána þeim. Sérstökum áhyggjum valda hugmyndir um Fjárfestingarsjóð lífeyrissjóða, en honum er ætlað að setja fé í fyrirtæki sem eru fjárhagslega illa sett. Meðal annars á að líta til starfsemi sem aflar gjaldeyristekna eða sparar gjaldeyri með starfsemi sinni. Lífeyrissjóðir eiga að vinna að því einu að ávaxta fé sjóðfélaga sem best. Þeim á ekki að setja pólitísk markmið. Slíkt væri að vísu lítið áhyggjuefni ef sjóðfélagar gætu flutt sparnað sinn annað. En skylduaðild að lífeyrissjóðum gerir það sérstaklega mikilvægt að þeim sé ekki beitt í pólitískum tilgangi.
Álver og tilheyrandi orkuframkvæmdir kalla vissulega á mikil umsvif á byggingartíma. Hins vegar hefur ekki verið sýnt fram á að neitt efnahagslegt vit sé í frekari uppbyggingu áliðnaðar. Dulinn kostnaður vegna byggingar og reksturs álvera og sölu raforku til þeirra hefur hingað til falist í beinum ríkisstyrkjum, lágri arðsemiskröfu, ókeypis losunarheimildum, fórnarkostnaði vegna náttúruspjalla og vanmats á verðmæti landsins sem fer undir virkjanir og tengdar framkvæmdir.
Það að stóriðjuver skuli þurfa sérstakan skattaafslátt, og það að aðeins fyrirtæki með bakábyrgð skattgreiðenda hafi virkjað til þessa, bendir til þess að fjárfestingarnar skili litlum arði til þjóðfélagsins. Rétt er að halda því til haga að Icesave-vandamálið er allt tilkomið einmitt vegna bakábyrgðar skattgreiðenda. Það er sameiginlegt með þeim sem stóðu að Icesave-ævintýrinu og þeim sem standa í að virkja fyrir stóriðju að þeir hafa hvorir tveggju fengið digran tryggingavíxil frá skattgreiðendum.
Ef áhugi er á að draga fleiri fjárfesta hingað, er eðlilegast að bjóða öllum sama skattaafslátt. Í dag eru hagkvæmari fjárfestingar, sem ekki þurfa sérsniðnar skattareglur (t.d. skattaafsláttar), látnar víkja fyrir þeim sem njóta hins sértæka. Það er mjög mikilvægt – og sérstaklega í þessu árferði – að vandað sé til fjárfestinga og atvinnugreinar séu jafnt settar og einni sé ekki teflt fram fyrir aðra. Eftir efnahagshrunið er launakostnaður í erlendri mynt tiltölulega lítill á Íslandi. Erlendar fjárfestingar ættu því að vera álitlegri. Því ætti að vera álitlegra en áður fyrir útlendinga að fjárfesta hér án opinbers stuðnings.
Það er aldrei mikilvægara en nú að stjórnvöld verji hagsmuni almennings og stuðli að öguðum vinnubrögðum við stórframkvæmdir.
Talsmenn Samtaka atvinnulífsins eru meðal þeirra sem hæst hafa kallað á uppbyggingu stóriðju. Þeir virðast aðeins sjá eina atvinnugrein, þó svo þeir eigi að kallast talsmenn alls atvinnulífsins hér á landi. Þeim er ómögulegt að sjá nýja möguleika í stöðunni eða draga lærdóma af uppbyggingu nýrra útflutningsfyrirtækja svo sem á sviði hugbúnaðar, tölvuleikja og sjónvarpsþátta (Latibær) sem hafa ekki verið gæluverkefni stjórnmálamanna. Svipað má segja um viðsemjendur þeirra í verkalýðshreyfingunni. Stóriðjuframkvæmdir eru sameiginlegt áhugamál þeirra og því markmiði skal náð með öllum ráðum. Í vor gengu landsmenn til kosninga og nýr þingmeirihluti varð til. Flestir virtu niðurstöðuna, þótt ekki væru allir ánægðir með hana.
En vart var búið að telja upp úr kjörkössum þegar fréttist að hópur manna úti í bæ, samtök á vinnumarkaði, hefði sett saman nýja efnahagsstefnu, svonefndan stöðugleikasáttmála Undirskriftar forsætisráðherra var krafist, ella skyllu á verkföll eða kröfur um óraunhæfar kauphækkanir. Í sáttmálanum er meðal annars kveðið á um að ,,[r]íkisstjórnin mun[i] greiða götu .. stórframkvæmda ... s.s. framkvæmda vegna álvera í Helguvík og Straumsvík...Kappkostað verð[i] að engar hindranir verði af hálfu stjórnvalda í vegi slíkra framkvæmda eftir 1. nóvember 2009.“ Nú er til dæmis vitnað til stöðugleikasáttmálans vegna ákvörðunar umhverfisráðherra um umhverfismat vegna Suðvesturlínu. Stjórnvöld hafi lofað því að greiða götu slíkra framkvæmda. Einkennilegt er að litlar umræður skuli fara fram um þýðingu þess fyrir lýðræði í landinu að stjórnvöld afsali sér valdi í hendur samtaka á vinnumarkaði. Sjálfsagt er að hlusta á rödd vinnumarkaðssamtaka eins og annarra, en annað mál er að fela þeim hluta af framkvæmdavaldinu. Félagar í vinnumarkaðssamtökum hafa kosningarétt í almennum kosningum eins og aðrir landsmenn og forystumenn verkalýðshreyfingarinnar og Samtaka atvinnulífsins eru kjörgengir. Hafi þeir áhuga á að stjórna landinu ættu þeir að freista þess að fá til þess löglegt umboð, með því að bjóða sig fram.
Tvö stærstu orkufyrirtækin í opinberri eigu eiga nú erfitt með að afla fjár til frekari framkvæmda. Þau eru gríðarlega skuldsett og lánshæfismat þeirra hefur lækkað verulega síðasta árið. Um mitt ár námu skuldir Landsvirkjunar og Orkuveitu Reykjavíkur um 625 milljörðum króna. Eiginfjárhlutfall Orkuveitunnar var 14%, en til samanburðar má geta þess að það var 58% í árslok 2002 (fall krónunnar skýrir stóran hluta af breytingunni). Í skýrslu Standard & Poors matsfyrirtækisins sem gefin er út í júlí fær Landsvirkjun lánshæfiseinkunnina BB í ljósi þess að mjög miklar líkur séu til þess að stjórnvöld muni veita nægilega aðstoð ef hennar væri þörf. Mat Standard & Poors á Landsvirkjun einni og sér (e. stand-alone credit profile) er B-. Það mat er byggt á veikri lausafjárstöðu, tekjur fyrirtækisins séu minni en búist var við en aðgangur að alþjóðalánsmörkuðum takmarkaður (álit Standard og Poors má sjá á heimasíðu Landsvirkjunar). Bréf sem Standard & Poors gefur einkunnirnar BB, B og lægri eru talin mjög áhættusöm (e. non investment grade eða junk bonds). Orkufyrirtækin virðast eiga erfitt með afla sér lánsfjár á frjálsum markaði um þessar mundir. Í því ljósi vekur athygli að stjórnendur lífeyrissjóða hugleiði að lána þeim. Sérstökum áhyggjum valda hugmyndir um Fjárfestingarsjóð lífeyrissjóða, en honum er ætlað að setja fé í fyrirtæki sem eru fjárhagslega illa sett. Meðal annars á að líta til starfsemi sem aflar gjaldeyristekna eða sparar gjaldeyri með starfsemi sinni. Lífeyrissjóðir eiga að vinna að því einu að ávaxta fé sjóðfélaga sem best. Þeim á ekki að setja pólitísk markmið. Slíkt væri að vísu lítið áhyggjuefni ef sjóðfélagar gætu flutt sparnað sinn annað. En skylduaðild að lífeyrissjóðum gerir það sérstaklega mikilvægt að þeim sé ekki beitt í pólitískum tilgangi.
Álver og tilheyrandi orkuframkvæmdir kalla vissulega á mikil umsvif á byggingartíma. Hins vegar hefur ekki verið sýnt fram á að neitt efnahagslegt vit sé í frekari uppbyggingu áliðnaðar. Dulinn kostnaður vegna byggingar og reksturs álvera og sölu raforku til þeirra hefur hingað til falist í beinum ríkisstyrkjum, lágri arðsemiskröfu, ókeypis losunarheimildum, fórnarkostnaði vegna náttúruspjalla og vanmats á verðmæti landsins sem fer undir virkjanir og tengdar framkvæmdir.
Það að stóriðjuver skuli þurfa sérstakan skattaafslátt, og það að aðeins fyrirtæki með bakábyrgð skattgreiðenda hafi virkjað til þessa, bendir til þess að fjárfestingarnar skili litlum arði til þjóðfélagsins. Rétt er að halda því til haga að Icesave-vandamálið er allt tilkomið einmitt vegna bakábyrgðar skattgreiðenda. Það er sameiginlegt með þeim sem stóðu að Icesave-ævintýrinu og þeim sem standa í að virkja fyrir stóriðju að þeir hafa hvorir tveggju fengið digran tryggingavíxil frá skattgreiðendum.
Ef áhugi er á að draga fleiri fjárfesta hingað, er eðlilegast að bjóða öllum sama skattaafslátt. Í dag eru hagkvæmari fjárfestingar, sem ekki þurfa sérsniðnar skattareglur (t.d. skattaafsláttar), látnar víkja fyrir þeim sem njóta hins sértæka. Það er mjög mikilvægt – og sérstaklega í þessu árferði – að vandað sé til fjárfestinga og atvinnugreinar séu jafnt settar og einni sé ekki teflt fram fyrir aðra. Eftir efnahagshrunið er launakostnaður í erlendri mynt tiltölulega lítill á Íslandi. Erlendar fjárfestingar ættu því að vera álitlegri. Því ætti að vera álitlegra en áður fyrir útlendinga að fjárfesta hér án opinbers stuðnings.
Það er aldrei mikilvægara en nú að stjórnvöld verji hagsmuni almennings og stuðli að öguðum vinnubrögðum við stórframkvæmdir.