Af hverju Framtíðarsáttmáli?
Skrifað af Ritstjórn 23. mars 2007
Af hverju þurfum við Sáttmála um framtíð Íslands?
Sáttmálinn er leiðarljós þegar þýðingarmiklar ákvarðanir eru teknar um framtíð okkar, ákvarðanir sem við getum verið stolt af og samræmast sjálfsmynd þjóðarinnar og ímynd landsins.
Á næstu árum eru uppi áætlanir um að stækka álverin í Straumsvík og Hvalfirði og byggja ný álver í Helguvík, á Húsavík og hefja álframleiðslu á Reyðarfirði. Gangi þessar áætlanir eftir eykst framleiðsla áls úr um 270,000 tonnum á ári (2003) í að minnsta kosti 1,5 milljónir tonna á ári. Þetta er svo stórt stökk að bylting er eina réttnefnið. Faxaflói yrði stærsta álvinnslusvæði í heimi og Íslendingar meðal allra stærstu álframleiðenda heims. Orkan sem þarf til að knýja slíka viðbótarframleiðslu samsvarar þremur Kárahnjúkavirkjunum.
Þessar áætlanir hafa afgerandi áhrif á framtíð Íslands vegna þess að þær:
1. Takmarka nýtingu á fjölbreyttari og verðmætari tækifærum
Sá þjóðhagslegi ábati sem áður var af stóriðjuframkvæmdum á Íslandi á ekki við í dag. Á síðasta áratug hafa skapast mörg ný tækifæri til nýsköpunar og útrásar með aukinni menntun, einkavæðingu og opnara hagkerfi. Við þurfum ekki aukna stóriðju til þess að byggja upp fjölbreytt atvinnulíf á Íslandi. Vitað er að umfang og hraði áætlaðra framkvæmda þrengir að annarri atvinnustarfsemi, veldur efnahagslegum óstöðugleika, eykur verðbólgu, hækkar vaxtastig, dregur úr uppbyggingu þekkingarsamfélagsins og skerðir þar með möguleika okkar til nýsköpunar.
"Ég er sannfærður um að jafnvel þó að Íslendingar nái því að komast í hóp stærstu álframleiðenda heims og myndu virkja alla hagkvæmustu virkjunarkosti landsins myndi arðsemi þess og hagur fyrir íslenskt samfélag aldrei verða meiri en sem nemur framlagi eins öflugs útrásarfyrirtækis. Það er mýta að hagkerfið þurfi á álverum að halda til að vaxa. Þeir sem trúa því eru í raun að lýsa yfir vantrausti á íslenskt atvinnulíf og getu þess til að skapa þjóðinni ný verðmæti til framtíðar."
- Ágúst Guðmundsson, forstjóri Bakkavarar
2. Krefjast gríðarlegra fórna á náttúruverðmætum
Til þess að fullnægja orkuþörf fyrirhugaðrar stóriðju þyrfti orkuframleiðsla að aukast úr 9 Terawattstundum á ári (TWh/ári) í rúmlega 30 TWh/ári en til þess að framleiða þá orku þyrfti að virkja á 25-30 nýjum stöðum á Íslandi. Viðbótin samsvarar orku þriggja Kárahnjúkavirkjana. Í áætlunum Orkumálastjóra er gert ráð fyrir nýjum eða stækkuðum vatnsaflsvirkjunum og veitum á 13 svæðum. Þar á meðal eru þrjú óröskuð eða lítt röskuð vatnasvið: Skjálfandafljót, Hólmsá austan Mýrdalsjökuls og efri hluti Skaftár. Þá er gert ráð fyrir jarðvarmavirkjunum á a.m.k. 11 stöðum, um helmingi allra háhitasvæða utan jökla. Þar af eru fjögur alveg ósnortin svæði: Þeistareykir, Gjástykki, Brennisteinsfjöll og Grændalur.
Ekki er forsvaranlegt að ráðast í framkvæmdir sem hafa svo víðtækar og óafturkræfar afleiðingar meðan ekki liggur fyrir heildaryfirlit um náttúru Íslands og forgangsröðun verðmætustu svæða. Mikilvægt er að ljúka verndaráætlun sem m.a. tekur mið af hnattrænum verðmætum. Svæði sem hafa sérstakt mikilvægi vegna landslags, jarðfræði, lífríkis eða vatnafars þarf að friðlýsa.
3. Skuldbinda orkulindir Íslands til einhæfra nota til langs tíma
Ef fram fer sem horfir verður 85% af orkuframleiðslu Íslands bundin í álverum til langs tíma. Ef öll álverin þyrftu í framtíðinni að stækka í samræmi við óskir álversins í Straumsvík verður orkuþörf þeirra meiri en tæknilega möguleg raforkuframleiðsla á Íslandi í dag, jafnvel þótt að Jökulsá á Fjöllum, Torfajökulsvæðið, Gullfoss og laxveiðiárnar séu taldar með. Þar með yrðu aðrir möguleikar á raforkunýtingu landsins útilokaðir. Í dag er ekkert sem segir að okkur liggi á að binda orku landsins til lengri tíma. Orkan hleypur ekki frá okkur og vaxandi orkuþörf í heiminum gerir hana sífellt verðmætari. Auk þess mun framtíðin bera í skauti sér ný og spennandi tækifæri til orkunýtingar.
"Yrði af öllum umræddum álversframkvæmdum væri búið að nýta um þrjá fimmtu af ætlaðri virkjanlegri vatnsorku og háhita og eðlilegt að spurt sé hvort þá væri ekki farið að þrengjast um hvað aðrar orkuþarfir varðar. ...Við eigum ekki að þurfa að vera bangin í viðsjálum heimi orkuframboðs og orkuverðs. En í því skyni þarf langtímastefnu; ekki aðeins um álver heldur ekki síður um aðrar þarfir, þ.m.t. vegna náttúruverndar. Viðvörun sú sem felst í snarhækkun olíuverðs undanfarið ætti að verða okkur hvati til að hugsa allan okkar gang í orkumálunum. Hér hefur verið skýrt frá því hvað þyrfti að virkja til að mæta ítrustu álvershugmyndum. En svo er það annað mál hvort þjóðin vill hafa þann hraða á nýtingu orkulindanna. Má þá m.a. horfa til þess að fátt bendir til annars en að orkuverð fari almennt hækkandi. Því kann að vera skynsamlegt að fara ekki of geyst í bráð."
- Þorkell Helgason, orkumálastjóri, í grein sinni "Orka handa álverum"?
4. Leiða af sér aukna losun gróðurhúsalofttegunda
Ef álverið í Straumsvík verður stækkað eins og áætlað er, verður losun gróðurhúsalofttegunda frá því eina álveri jafnmikil og frá öllum bílaflota Íslendinga. Eina leiðin til að komast hjá alvarlegum afleiðingum loftslagsbreytinga er að ríki heims nái hið fyrsta samkomulagi um metnaðarfullar aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ef Ísland fylgir markmiðum ESB um að meðalhækkun hitastigs jarðar verði innan við 2°C fyrir árið 2020 þarf að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda um 20%. Slík skuldbinding leyfir ekki að hér verði reist fleiri álver og við eigum að geta gert gott betur.
Af hverju þurfum við Sáttmála um framtíð Íslands?
Sáttmálinn er leiðarljós þegar þýðingarmiklar ákvarðanir eru teknar um framtíð okkar, ákvarðanir sem við getum verið stolt af og samræmast sjálfsmynd þjóðarinnar og ímynd landsins.
Á næstu árum eru uppi áætlanir um að stækka álverin í Straumsvík og Hvalfirði og byggja ný álver í Helguvík, á Húsavík og hefja álframleiðslu á Reyðarfirði. Gangi þessar áætlanir eftir eykst framleiðsla áls úr um 270,000 tonnum á ári (2003) í að minnsta kosti 1,5 milljónir tonna á ári. Þetta er svo stórt stökk að bylting er eina réttnefnið. Faxaflói yrði stærsta álvinnslusvæði í heimi og Íslendingar meðal allra stærstu álframleiðenda heims. Orkan sem þarf til að knýja slíka viðbótarframleiðslu samsvarar þremur Kárahnjúkavirkjunum.Þessar áætlanir hafa afgerandi áhrif á framtíð Íslands vegna þess að þær:
1. Takmarka nýtingu á fjölbreyttari og verðmætari tækifærum
Sá þjóðhagslegi ábati sem áður var af stóriðjuframkvæmdum á Íslandi á ekki við í dag. Á síðasta áratug hafa skapast mörg ný tækifæri til nýsköpunar og útrásar með aukinni menntun, einkavæðingu og opnara hagkerfi. Við þurfum ekki aukna stóriðju til þess að byggja upp fjölbreytt atvinnulíf á Íslandi. Vitað er að umfang og hraði áætlaðra framkvæmda þrengir að annarri atvinnustarfsemi, veldur efnahagslegum óstöðugleika, eykur verðbólgu, hækkar vaxtastig, dregur úr uppbyggingu þekkingarsamfélagsins og skerðir þar með möguleika okkar til nýsköpunar.
"Ég er sannfærður um að jafnvel þó að Íslendingar nái því að komast í hóp stærstu álframleiðenda heims og myndu virkja alla hagkvæmustu virkjunarkosti landsins myndi arðsemi þess og hagur fyrir íslenskt samfélag aldrei verða meiri en sem nemur framlagi eins öflugs útrásarfyrirtækis. Það er mýta að hagkerfið þurfi á álverum að halda til að vaxa. Þeir sem trúa því eru í raun að lýsa yfir vantrausti á íslenskt atvinnulíf og getu þess til að skapa þjóðinni ný verðmæti til framtíðar."
- Ágúst Guðmundsson, forstjóri Bakkavarar
2. Krefjast gríðarlegra fórna á náttúruverðmætum
Til þess að fullnægja orkuþörf fyrirhugaðrar stóriðju þyrfti orkuframleiðsla að aukast úr 9 Terawattstundum á ári (TWh/ári) í rúmlega 30 TWh/ári en til þess að framleiða þá orku þyrfti að virkja á 25-30 nýjum stöðum á Íslandi. Viðbótin samsvarar orku þriggja Kárahnjúkavirkjana. Í áætlunum Orkumálastjóra er gert ráð fyrir nýjum eða stækkuðum vatnsaflsvirkjunum og veitum á 13 svæðum. Þar á meðal eru þrjú óröskuð eða lítt röskuð vatnasvið: Skjálfandafljót, Hólmsá austan Mýrdalsjökuls og efri hluti Skaftár. Þá er gert ráð fyrir jarðvarmavirkjunum á a.m.k. 11 stöðum, um helmingi allra háhitasvæða utan jökla. Þar af eru fjögur alveg ósnortin svæði: Þeistareykir, Gjástykki, Brennisteinsfjöll og Grændalur.
Ekki er forsvaranlegt að ráðast í framkvæmdir sem hafa svo víðtækar og óafturkræfar afleiðingar meðan ekki liggur fyrir heildaryfirlit um náttúru Íslands og forgangsröðun verðmætustu svæða. Mikilvægt er að ljúka verndaráætlun sem m.a. tekur mið af hnattrænum verðmætum. Svæði sem hafa sérstakt mikilvægi vegna landslags, jarðfræði, lífríkis eða vatnafars þarf að friðlýsa.
3. Skuldbinda orkulindir Íslands til einhæfra nota til langs tíma
Ef fram fer sem horfir verður 85% af orkuframleiðslu Íslands bundin í álverum til langs tíma. Ef öll álverin þyrftu í framtíðinni að stækka í samræmi við óskir álversins í Straumsvík verður orkuþörf þeirra meiri en tæknilega möguleg raforkuframleiðsla á Íslandi í dag, jafnvel þótt að Jökulsá á Fjöllum, Torfajökulsvæðið, Gullfoss og laxveiðiárnar séu taldar með. Þar með yrðu aðrir möguleikar á raforkunýtingu landsins útilokaðir. Í dag er ekkert sem segir að okkur liggi á að binda orku landsins til lengri tíma. Orkan hleypur ekki frá okkur og vaxandi orkuþörf í heiminum gerir hana sífellt verðmætari. Auk þess mun framtíðin bera í skauti sér ný og spennandi tækifæri til orkunýtingar.
"Yrði af öllum umræddum álversframkvæmdum væri búið að nýta um þrjá fimmtu af ætlaðri virkjanlegri vatnsorku og háhita og eðlilegt að spurt sé hvort þá væri ekki farið að þrengjast um hvað aðrar orkuþarfir varðar. ...Við eigum ekki að þurfa að vera bangin í viðsjálum heimi orkuframboðs og orkuverðs. En í því skyni þarf langtímastefnu; ekki aðeins um álver heldur ekki síður um aðrar þarfir, þ.m.t. vegna náttúruverndar. Viðvörun sú sem felst í snarhækkun olíuverðs undanfarið ætti að verða okkur hvati til að hugsa allan okkar gang í orkumálunum. Hér hefur verið skýrt frá því hvað þyrfti að virkja til að mæta ítrustu álvershugmyndum. En svo er það annað mál hvort þjóðin vill hafa þann hraða á nýtingu orkulindanna. Má þá m.a. horfa til þess að fátt bendir til annars en að orkuverð fari almennt hækkandi. Því kann að vera skynsamlegt að fara ekki of geyst í bráð."
- Þorkell Helgason, orkumálastjóri, í grein sinni "Orka handa álverum"?
4. Leiða af sér aukna losun gróðurhúsalofttegunda
Ef álverið í Straumsvík verður stækkað eins og áætlað er, verður losun gróðurhúsalofttegunda frá því eina álveri jafnmikil og frá öllum bílaflota Íslendinga. Eina leiðin til að komast hjá alvarlegum afleiðingum loftslagsbreytinga er að ríki heims nái hið fyrsta samkomulagi um metnaðarfullar aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ef Ísland fylgir markmiðum ESB um að meðalhækkun hitastigs jarðar verði innan við 2°C fyrir árið 2020 þarf að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda um 20%. Slík skuldbinding leyfir ekki að hér verði reist fleiri álver og við eigum að geta gert gott betur.